Doğal Gaz Vanaları % 100 Sızdırmazlık• Emniyet• Kalite Doğal Gaz tesisatları için üretmekte olduğumuz vanalar "özel sızdırmazlık elemanlı,, Dişli, Soketli veya Flanşlı Çelik Döküm Ballostar Küresel Vanalardır. Ölçüler: 15 - 200 mm (1/2 "-8") YAKACIK MAKİNE FABRİKASI Şirket Merkezi Kemeraltı Cad. Bankalar Han. K. 5 80030 Karaköy - İstanbul Tel : 145 46 20 151 02 96 (4 Hat) Fax : 149 34 42 Telx: 25304 ymf tr. Fabrika Ankara Asfaltı üstü Kartal - İstanbul Tel : 377 09 95-96 Fax: 377 28 62 Mağaza Necatibey Cad. Karantina Sok. No: 7 Karaköy - İstanbul Tel: 144 33 71 151 18 23 DÖKÜM VALF SANAYi ve TiCARET A.Ş. Ankara Bürosu Strasburg Cad. No: 32/3 Sıhhiye - Ankara Tel : 230 23 75 230 46 36 Fax: 231 04 23 İzmir Bürosu Alsancak Atatürk Cad. No: 374/3 Tel: 21 72 08 Adana Bürosu Tel: 15 92 99 Bursa Bürosu Tel: 60 31 87
8 BOTAŞ'tan haberler 'News from BOTAŞ 1O "Hedefimiz en kısa·zamanda, teknik gereksln melere uygun ve emniyeti! bir şebeke ile gazı kullanım hizmetine sunmaktır." (Tuncer ÇELiK) Dogal Gaz ULUSLARARASI ENERJi TEKNOLOJi ve TESiSAT DERGiSi 5.000 TL. AÖUSTOS 1989 "Our aim is to avail natura/ gas tor the consumers service by means of a network in strict confirmation with technical specifications and safety measures at the soonest possible time." a NATURAL GAS INTERNATIONAL ENERGY TECHNOLOGY AND INSTALLATIONS MAGAZiNE • 1 � Amonyak endüstrisinde doOSI gaz ı(Hicabi DOGAN) Natura/ gas in ammonia industry 16 Endüstriyel elektrik üretimi ve gaz türbinli birleşik ısı-güç santralleri (Tarık TÜTEN) Role of industria/ power generation in national energy balance and gas turbine based cogeneration plants 22 Tuğla fırınlarında doğal gaz kullanımı (Ömer OGUZ) _Natura/ gas firing in brick kilns 26 Sanayi fırınlarında enerji tasarrufu ve kalite düzeltilmesi (Duran ÖNDER) Energy saving and quality improvement in industrial furnaces 31'Monoblok gaz brülörünün doğal gazdaki kullanımı ve ekonomik yakılması (Eren S.İNÖNÜ) Package blown gas burners applications, types and requirements tor economical burning 35 Doğal gaz debisi ölçümünde sayaçlar (Bülent GÜVENÇ) Meters in natura/ gas flow measurement 39 Kazanların doğal gaza dönüşümü ve dizaynlarında gözönünde bulundurulması gereken hususlar (Metin BİLGİÇ) Conversion of existing boilers to natura/ gas and rules to be taken into consideration in designing boilers tor natura/ gas 45 Konutlarda doğal gaz iç tesisatı boru çaplarının tayini (Kadir ÖZDEDE) Sizing natura/ gas piping in domestic buildings Sayın Okurlarımız, Dergimizin dördüncü sayısını mutlulukla hizmetinize sunuyoruz. Haberler bölümünde de açıklandığı gibi, 15-16 Haziran 1989 tarihlerinde Çerkezköy'de düzenlediğimiz "SANAYiDE DO(;;AL GAZ KULLANIMI" konulu semineri, Çerkezköy Organize Sanayi Bölge Müdürlüğü'nün talebi üzerine Eylül/1989 ayının ilk haftasına erteledik. Haziran ayında kayıt işlemlerini tamamlayan kişi ve kuruluşlar aynı koşullarla Eylül ayındaki seminerimize katılabileceklerdir. Yeni katılımcılar ise dergimize başvurduklarında kayıtlarını yaptırtabileceklerdir. Bu sayımızda, değişik sektörlerde doğal _gaz kullanımı konularını ele alan makalelerin y�nısıra, IGDAŞ Genel Müdürü Sayın Doç.Dr.Tuncer ÇELIK'le yapılan, !stanbul projesinin son durumuna ilişkin söyleşi de yer aldı. lstanbul projesi ile ilgili değişik gör . üş ve yorumların yoğunlaştığı bir sırada gerek Sayın ÇELIK'in açıklamaları, gerekse son �aftalarda arka arkaya gerçekleşen şantiye kuruluşları lstanbul projesini yakından izleyenler açısından sevindirici oldu. Gelecek sayılarımızda buluşmak dileğiyle... 0-ear Readers, We are happy to submit you the fourth issue of our magazine. As we have a/ready disclosed in the news section, we had to postpone our seminar on the"lndustrial Usage ofNatura/ Gas" to be performed in /ast iune to the first week of september upon request from the directorate of Çerkezköy lndustrial Zone. Al/ those who subscribed tor the seminar in June wi/1 have a priorety to attend the seminar of september 1989. New applicants wi/1 be wellcome to our magazine. in this issue in addition to several articles on the usage of natura/ gas in the different fields , an interview with Dr.Çelik, General Manager ot IGDAS on fstanbul projeci a/so took place. S. BULAK Kapak Resimleri IIGSAŞ'tan görüntüler. © DoQal Gaz'da yayınlanan yazı ve çizim/erin her hakkı mahfuzdur, izin alınmadan, kaynak göıterllerek de oln lkl/baı edilemez. Fiyatı : 5000 TL. Single copy price: Europe $ 3.75 (Postage included) Overseas $ 5 - (Postage included) Yıl/ık abone:20.000 TL Annual subscriptions: Europe : $ 15Overseas: $ 20Yapım: MOZAiK Basım ve Yayıncılık A.Ş. Piyer Loti Cad. 17/1 CaQa/oQlu Tel: 516 15 61-Fax: 516 22 04 Sahibi ve Yazı ftlerl Md. TS Tanıtım A.Ş. adına/Founder and Edltor in Chlef on behalf of TS Tanıtım A.Ş. Süleyman BULAK Yayın Danı,ma Kurulu Editorial Board of Advisers Prof.Dr. Cahil ÖZGÜR(ITÜ Makina Fak. Enerji Ana Bilim Dalı Başkanı) Prof.Dr. Eralp ÖZILl(M.Ü. Yeni Teknolojiler Ar. Ge.Mrk.Bşk.) Prof.Dr. DoQan ÖZGÜRj(Y.Ü. Makina Müh. Bölümü Bşk.) Prof.Dr. Mustafa DORUK(O.D.T.ü. ÖQretim Üyesi) Prof.Dr. Osman-F.GEN_CELI (İ.T.Ü. Makina Fak. ÔQretim Dyesi) Dr. Emre AKSAN (B.Ü ÖQretim üyesi) Doç.Dr. Kenan MORTAN Mustafa ARAL (M.M.O. lstanbulŞubesi Yön.Kur.Uyesi) Harman MINASYAN(ALARKO DOÔAL GAZ KONSORSİYUMU Proje Md.) Tansu USLU(ALARKO-ALMUT Dış Tic.Gr.Bşk.) Rezzan ÖZSARFATl(ALARKO ALMÜT Dış Ticaret Gr.Bşk.Yrd.) Özkan AÔIŞ/(ENKA AŞ. Gn.Md.Yrd.) Güven GÜNDOôl(ENKA A.Ş. Hamitabat Proje Md.) Cüneyt VARDAR(EMSA A.Ş.) Erol BAYRAMCI (KUTLUTAŞ AŞ. Ambarlı Proje Md.) Kıvanç SUNMAN (TOKAR AŞ İş Geliştirme Md.) Muhittin TEKMAN1(TÜRK DEt,AIRDÖKÜM Fa. AŞ.) Yönetim Merkezl/Executlve Edltorlal Office: TS Tanıtım A.Ş. BUyükdere Cad. 59/7 Mecidiyeköy (80310) lstanbul Tel: 166 52 17 - 175 83 59 Fax: 166 52 17, Telex: 26869 ssgx
E.C.A KONUT TİPİ VE TİCARİ DOĞAL GAZ SAYAÇ VE REGÜLATÖRLERİ DOMESTIC AND COMMERCIAL DIAPHRAGM GAS METERS AND REGULATORS FOR NATURAL GAS ORTA BASINÇ APARTMAN REGÜLATÖRÜ ESR-90: • Orta basınç gaz regülasyonuna uygun yapı • Giriş basıncı maks 8 bar • Çıkış basınç aralıOı 10 .;. 210 mbar • Emniyet kapama ve basınç tahliye va/fi teçhizatlı ·• Maksimum debi 35 .;. 80 m'lh ELSTER LİSANS/ iLE ÜRETiLMEKTEDİR. DOĞAL GAZ SAYAÇLAR/ Else/ Gaz Armatürleri A.Ş. kendi imalatı olan konut tipi(BK 2,5 ve BK 4) kôrüklü tip gaz sayaçlarının yanısıra G250 (maks 400 m3/h kapasiteli) boyutlarına kadar 1O sınıf sayacı ticari ve sınai işletmelerin hizmetine sunmaktadır. KROMSCHRÔDER LiSANS/ iLE ÜRETiLMEKTEDiR. SAYAÇ REGÜLATÖR EZR: • Yay kurmalı, alçak basınç regülatôr • Giriş basıncı maks. 200 mbar • Çıkış basıncı aralıOı 10 .;. 30 mbar • Maksimum debi 25 m3/h (yaklaşık) • istek üzerine düşük basınç emniyet ka ma valfı ilavesi • G4 ve G6 sayaçlanna 90° baOlantı im ELSTER LİSANS/ iLE ÜRETiLMEKTEDİR. �ELSEL ELSEL GAZ ARMATÜRLERi SAN ve TiCARET A.Ş. Çavuşo{ılu Mahallesi Yalnız Selvi Yolu ·No 81430 KARTAUISTANBUL Telefon: 353 96 10 / 4 Hat Teleks: 29258 else tr Faks: 374 51 53 ELSEL A.Ş. bir ELGINKAN toplul�u kurulu
GÖKCEI Doğal gaz brülörlerı OÖKÇE-CUENOD OÖKÇE•CUENOD OÖKÇE•CUENOD •rülirlerl ·ekonomiktir, •rülirlerl emnlyetllcllr, genlt •ır ıervlı te9kllatına ranclımanı yüksektir. kullanımı kolayclır. ıahlptlr, .,ülörlerln Tam otomatik basınçlı püskürtme Yüksek karşı basınçta güvenle •akımı kolayclır. sıstemıvıe çalışır. özel ACiP ç�lışan fana sahiptir . o61<�1 Brülir ·20 yıllık üretim . sıstemı ile optimum hava-gaz Tum fOnkslyonıarı tam otomatik tecrubesının yanı sıra çok gellşmış karışımına sahiptir. Düşük ıyonızasyon k�ntrol sıstemı ile servis teşkilatına çab'ukvegüvenll aoöaı gaz sarfiyatı ile en yüksek aenetıenır.Alumlnyu��an ımaı hizmet veren yetişmiş servis randımanlı yanma sağlar. edilmiş aero�ı�a '!.' 1� . govae elemanlarına sahiptir sayesinde guruıtusuz çalışır. Dikkat: Teknik heyetimiz talepler üzerine firmaları ziyarete başlamıştır. Çağırın sızıerıe de görüşeıım. .. 1 imalat GOK�E MAKINA TESiSAT ve TiCARET A.Ş. BRÜLÖR ve ısı SANAYi TlcARET A.Ş. Necatlbey Cad. No. 18 Karaköy/ISTANBUL oavutpaşa Cad. Serçekale Sok. P.K.B37 Karaköy • Fax, 143 37 82 NO. 11 Topkapı/lSTANBUL Tel, 152 44 00 (5 HA n Tel, 567 20 07 • 567 20 13
ECOFLAM Giullani Anello •• ÇD oi fğt aylagk aı tz kvuel l aLnPmGabirmü lköarnl eı r i • Filtreler e 10. kap0a0s0itkecal/h - 2.500.000 kcal/h •• BK ao smı npça nr se agtüöl ral teör r l e r i VAMCO •• SÇainf ta yyiabk ırtü lköurlllearni m a i m k a n ı e 2.000.000 kcal/h • 140.000.000 kcal/h kapasite EGI-CONTRACTING ENGINEERING İŞBİRLİĞİ ile e PROJE • MÜHENDİSLİK DACO Termica • Dkaotğakal lgoarizfevrei LPG duvar tipi e 10. k a p3a0s0i tkecdael / h1 2• m2 1o.d0 0e0l k c a l / h • Simıckaaknkı ullanma suyu temin • ANAHTAR TESLiMİ GAZ SİSTEMİNİN DEVREYE ALINMASI SAMGAS S.r.1. •• GKö-rü1k.6lüsıdnoıfğınaldagnaz(2s.a5ymaçları 3/h) G - 250 sınıfına (400 m 3/h) kadar • Elektronik sıcaklık-debi düzelticisi KVF •• T1ü5rAbitnü tmipaixgaz sayaçları . çalışma basıncı • Max. % 1 ölçme hatası �dısanYAPI ELEMANLAR! TİCARET VE SANAYi A.Ş. MERKEZ BÜRO: Necatibey Cad. No: 151/4 80030 Karaköy/İSTANBUL Telefon: 143 47 62 • 143 47 63 Telefax: 151 96 19 Telex: 38061 ysan tr SATIŞ MAĞAZASI 1: Necatibey Cad. No: 2 80030 Karaköy/lSTANBUL Telefon: 143 65 74 • 149 43 11 SATIŞ MAĞAZASI 2: Necatibey Cad. No: 175 80030 Karaköy/lSTANBUL Telefon: 149 48 70
Doğal gaza geçiş sürecinde uzmanlarla çalışın. Desa, 20 yıldır Batı Alman Standardkessel lisansı ile doğal gaza uygun kazanlar üretmekte ve yatırımcılarımıza sürekli alternatif enerji kaynakları sunmaktadır. Alanındaki uzmanlığını 75 yıllık Hamworthy tecrübesiyle birleştirerek daha da güçlenen Desa, doğal gaza geçiş sürecindeki işletmelerimize. deneyimli kadrosu, geniş mühendislik imkanlarıyla çok yönlü hizmet vermek için hazırdır. m�0� DEMiR, KAZAN ve MAKINA SANAYii A.Ş. & 1111111111111 HAMWORTHY Combustion Systems • Evsel"/ endüstriyel buhar ve sıcak / kızgın su kazanlarınız •• Endlistriyel su borulu kazanlarınız • Kurutucularınız • Enerji ihtiyaçlarınız • Rafineri ve proses uygulamalarındaki ısıtıcılarınız için • Evsel ve endüstriyel tip gaz brülörler • Evsel ve endüstriyel tip kombine sıvı / gaz brülörleri • Anahtar teslimi yakma sistemleri • Müşavirlik • Tasarım • Montaj • İşletmeye alma • Satış sonrası hizmetleri l 75'kw'tan 165000 kw'a kadar doğal gaza uygun kazanlar 10 kw'tan 83700 kw'a kadar her çeşit yakıt için brülörler GENEL MÜDÜRLÜK.ve FABRiKA: Kartal Dura&ı 3S410 Gaziemir· IZMIR Tel / Fax: IS i l S 1 30 00 Tlx: 53202 ddkm tr. rn�-0� DEMiR, KAZAN .ve MAKINA SANAYii A.Ş. MARMARA BÖLGE TEMSILCILICI: Büyükdere Cad. Noramin iş Merkezi. Kat.4 80670 Maslak - ISTANBUL Tel / Fax: il 1 176 9S 4S Tlx: 27S81 yps tr. TEKNiK MALZEME SATIŞ ve TAAHHÜT: Akdeniz" Cad. S I C 3S210 IZMİR Tel: ısıı ıs ıs 11 - 12 ANKARA BÜROSU:. Atatürk Bul. Engürü lşhanı 107 16 066S0 Kızılay· ANKARA Tel: 141 1 34 02 30 Fax:14111842 IS
8 BOTAŞ_'tan haberler Newsfrom BOTAŞ. Doğal Gaz Satış tarifesi Natura/ gas selling price list. S DI NOAĞİ AMLÜ ŞGTAEZRSİ LAETRI ŞE TUAYRGİ FUEL SAİN(AK COAV KH Oa rLi çA) N Yıllık Sözleşme Miktarı Sm3 /yıl Kesintili Satış Fiyatı Kesintisiz Satış Fiyatı 300.000 - 1.000.001 - 5.000.001 15.000.001 - 50.000.001 - 1 .000.000 5.000.000 15.000.000 50.000.000 100.000.000 TL/kWh 22.43 21 .86 20.13 19.58 19.29 TL/Sm3 238 232 214 208 205 PROSES BUHAR TL/kWh TL/Sm 3 TL/Kwh TL/Sm3 23.87 254 23.14 246 23.14 246 22.43 238 21 .72 231 20.99 223 21.14 225 20.29 216 20.58 219 19.72 210 SINAI TÜKETİCİLERİN DOĞAL GAZI ELEKTRİK ÜRETiMiNDE KULLANMALAR! HALİNDE UYGULANACAK OLAN TARİFE (KDV Hariç) Yıllık Sözleşme Miktarı Sm3 /yıl 300.000 - 1.000.001 - 5.000.001 - 15.000.001 - 50.000.001 - 1 .000.000 5.000.000 15.000.000 50.000.000 1 00.000.000 Kesintili Tarife TL/kWh TL/Sin3 24.81 264 24.07 256 22.30 237 21 .66 230 21 .41 228 Not: 1) Bu fiyatlara % 5 KDV ildve edilecektir. T K L e / s k i W n t h i s i z Ta T rif L e / S m3 26.33 280 25.58 272 23.93 254 23.30 248 22.67 241 2) 1 Sm3 : 15 °c ve 1 .01325 bar mutlak basınçtakı 1 m3 gazın hacmine tekabül eder. v3e) rKi l ee sr ei nkt igl ia mz aü rşztıekr iel es ri l, esbi si l teenmmgüeşrteekr ti il redr di ği ri .zKa emsai nnt iBl iOs Ta tAı şŞf i tyaartaı f6ı nhdaaf tna öl ı nk ck ee ds iennt i hsaübr. ee - r 4si)nKeegsöinretilhi evesyapal_aknemsiınşttisıri.z tarifeyi seçmek müşterinin isteğine bağlıdır. 5) Fiyatlandırmada doğal gazın 9155 Kcal/Sm3 olan üst ısıl değeri esas alınmıştır. 6) Müşteriler tesislerine talep ettikleri azami saatlik çekişin her 1 m 3 'ü için aylık 750 TL sabit hizmet ücreti öderler: 7) Bu fiyatlar 01.7.1989 -30.9.1989 tarihleri arasında geçerlidir.
BOTAŞ'la sözleşme yapan firmaların son listesi açıklandı. List of companies wich signed a contract with BOTAŞ MÜŞTERiNiN ADI INSA SÜMERBANK HOLDiNG ŞIŞECAM (Çerçeve anlaşma) BEŞER TOP. SAN. VE TIC A.Ş. ABDIK TUĞLA SAN. VE TIC A.Ş. AĞAOĞLU TUĞLA SAN. VE TIC. A.Ş. MARMARA TUĞ. SAN. VE TIC. A.Ş. YILMAZ TUĞLA SAN. VE TIC A.Ş. FERHAT TUĞLA SAN. VE TIC. A.Ş. DERYA TUĞLA SAN. VE TIC. A.Ş. TEK TUĞLA SAN. VE TIC. A.Ş. HAS TUĞLA SAN. VE TIC. A.Ş. RENK TUĞLA SAN. VE TIC. A.Ş. TOLGA TUĞLA SAN. VE TIC. A.Ş. VOLKAN 2 TUĞ. SAN. VE TIC. A.Ş. VOLKAN 3 TUĞ. SAN. VE TIC. A.Ş. NUH ÇiMENTO VE KiREÇ PROFfLO GÜMÜŞSUYU BURSA O S B LEVER-IŞ TÜRK HENKEL BORUSAN ASLAN AKÇIMENTO MODERN KARTON BASF-SÜMERBANK VITRA TOPRAK HOLDING(Çerçe. anlaş.) KOÇ HOLDiNG (Çerçeve anlaşma) KOÇ HOLDiNG (Çerçeve anlaşma) KOÇ HOLDiNG (Çerçeve anlaşma) KOÇ HOLDiNG (Çerçeve anlaşma) ÇITOSAN(Çerçeve anlaşma) TOPRAK HOLDiNG (Çerçeve anlaşma) ÇOLAKOĞLU HASTEKS ESKiŞEHiR O S B BURSA ÇiMENTO TESiSiN ADI VE YERi İnsa/AMBARLI Sungipek/GEMLİK Çayırova Cam/ÇAYIROVA Malkara Yolu Barbaros/TEKİRDAG Hayrabolu Yolu Barbaros/TEKİ RDAG Hayrabolu Yolu Barbaros/TEKİR DAG Barbaros/TEKİRDAG Barbaros/TEKİR DAG Barbaros/TEKİ RDAG Barbaros/TEKİRDAG Hayrabolu Yolu Barbaros/TEKİ RDAG Barbaros/TEKİRDAG Nuh Çimento/HEREKE Profilo/ÇERKEZKÖY G ü müşsuyu/ÇER KEZKÖY O S B/BURSA Lever-İş/DİLOVASI Türk Henkel/ÇAYIROVA Borusan/GEMLiK Aslan/DARICA Akçimento/İSTANBUL Modern Karton/ÇORLU Basf/DİLOVASI Vitra/BOZÜYÜK lioprak Seniteri/BOZÜYÜK İzocam/DİLOVASI Demirdöküm/BOZÜYÜK Tofaş/BURSA Arçelik/ÇAYIROVA Bozüyük Seramik/BOZÜYÜK Toprak Kağıt/BOZÜYÜK Çolakoğlu/DİLOVASI Haste ks/Ç E R K EZ KÖ Y O S B / ESKİŞEHİR B.Çimento/BURSA 9
İGDAŞ Genel Müdürü Doç.Dr. Tuncer ÇELİK: "Hedefimiz en kısa zamanda, teknik gereksinmelere uygun ve emniyetli bir şebeke ile gazı kullanım hizmetine sunmaktır." Dr. Tuncer ÇELiK General Manager of IGDAŞ: "Our aim is to aval natura/ gas for the consum by means of a network in strict confirmation technical specification and safety measures at the soonest possible time." service with ----------------- 10 IGDAŞ Genel Müdürü Sayın Doç.Dr.Tuncer ÇELiK özet: lstanbul Doğal Gaz Dağıtırrı Şebekesi inşaatına 23 Mart 1989 tarihinde fiilen başlanmış olup, şebekenin projede öngörülen bitirilme süresi 3 yıldır. Doğal gaz kullanımı ile birlikte gündeme gelen standardizasyon ve teknik personel eğitimi gibi konular IGDAŞ tarafından ivedilikle ele alınmış olup titizlikle sürdürülmektedir. Abstract: Construction of lstanbul natura! gas distribition network which has started on March 23 1989 is foreseen to be completed in 3 years. Standardization and personel training probleme arising in parallel with the consumption of natura! gas are urgently consldered by IGDAŞ and necessary measurea are taken with maximum diligence and care. DOÖAL GAZ- Sayın ÇELiK, DoQal gaz lstanbul projesi ile ilgili; Ulaşılan nokta nedir, hedefler nelerdir, sözleşmenin uygulanmasında güçlüklerle karşılaşılıyor mu, programda gecikme ve revizyon var mıdır, varsa nelerdir, programda revizyon söz ko_nusu ise, öncelik sıraıına göre düzenlenmiş, son durumu gösterı:-bir harita verebilir misiniz? Doç.Dr. TUNCER ÇELiK- lstanbul DoQal Gaz Şebekesi, 23 Mart 1989 yılında ilk kazma vurulup inşa edilmeye başlanmıştır. Şehrin her iki yakası için ayrı ayrı tesis edilmiş Botaş istasyonlarından başlayan ana çelik boru şebeke inşaatı; Avrupa yakasında Esenyurt'tan E-5 yolu ile DoQu' ya ve Anadolu yakasında Dolayoba'dan sahil/minibüs yolu ile Batı'ya doQru ilerlemeye başlamış bulunmaktadır. Bugüne kadar her iki yakada toplam 10 km. çelik boru montajı tamamlanmış bulunmaktadır. Burada hatırlatmakta fayda görüyoruz; Şebekenin çelik borular toplamı 236 km ve.
PE fıorular toplamı ise 1850 km. uzunluğunda olacaktı r. Şebekenin, projede öngörülen, bitirilme süresi 3 yıldı r. Bu verileri dikkate alan Müteahhitlik Konsorsiyum yerli ortağı Alarko yetkilileri, lstanbul'u 6 bölgeye ayırarak, 6 bağı msız şantiye tesis etmişlerdir. Bu şantiyeler; K.Çekmece gölü E-5 üzerinde, Esenyurt-Çobançeşme bölgesi için BATl-1 ile Çobançeşme-Topkapı bölgesi için BATl-2, Zeytinburnunda Sur içi• bölgesi için BATl-3, Cendere yolu Ayazağa mevkiinde; Beyoğlu yakası ve Boğaziçi bölgesi için KUZEY, Üsküdar Ünalan Mahallesinde Bostancı-Üsküdar arası bölge için DOGU-2 ve nihayet Kartal Vitra fabrikası arkasında, BostancıDolayoba arasında kalan bölge için DOGU-1 şantiyeleri tesis edilmişlerdir. 26 Temmuz 1989 Çarşamba günü bu3 ve4 şantiyelerinin işe başlamaları vesilesi ile bir tören yapılmış ve İSTANBUL BÜYÜKŞEHiR BELEDIYESl'llin Doğal Gaz konusundaki yaklaşımı ile politikası kamuoyuna açı klanmıştır. "Ülke çapında sağlıklı bir standardizasyon çalışması, BOTAŞ, EGO, IGDAŞ, TSE, TMMOB'nin ve tüm ilgili birimlerin en geniş blrllktellğ ı ile sağlanablllr." •Hedefimiz en kısa zamanda, teknik gereksinmelere uygun ve emniyetli bir şebeke ile gazı kullanım hizmetine sunmaktır. •Her ihalede olduğu gibi bizim de birtakım mukavelevi güçlüklerimiz vardır. Bunlardan kaçınmak mümkün değildir. Ancak bu problemler, işin seyrine uygun olarak çözülecek, yeni problemler çıktığında bunlara da çözüm yolları aranacaktır. •Programda revizyon her-an için söz , konusudur. Değişen güncel koşullara göre program revize edilecek revizyonlarda inşa edilebilirlik, emniyet, ekonomi ve halkımızın ihtiyaçları göz önünde bulundurulacaktır. Doğal gaz şebekesi gibi kesin proje kriterlerinin belli olmadığı inşaatlarda bu tür revizyonlar hedefler aynı olsa bile kaçınılmazdı r. DOĞAL GAZ- Doğal gaz malzeme, ekipman ve teçhizatına uygulanan ve uygulanması gereken standartlar hakkındaki görüşlerinizi açı klar mısınız? Doç.Dr.TUNCER ÇELiK- Doğal gaz kullanımı ile, gündeme gelen en önemli sorunlardan biri de standardizasyondur. Bugün, Ankara'da lngiliz Teknolojisi ve lngiliz Standartları, lstanbul'da ise-Fransız Batı 2 şantiyesinin açılışı nedeniyle 26 Temmuz 1 989 günü yapılan törende IGDAŞ Genel Müdürü DoçOr.Tuncer ÇELiK ile ALARKO DoQal Gaz Konsorsiyumu PrQje Müdürü Herman MINASYAN yanyana. Teknolojisi ve -Fransız Standartları kullanılmaktadır. Yarın, Eskişehir, Bursa ve diğer kentlerde değişik ülkelerin teknolojileri ve değişik standartlar, büyük bir olası l ıkla kullanılacaktır. Ülkemiz genelindeki bu farklı uygulamaların yaratacağı sakıncaları gidermek üzere ortak bir uygulamaya gidilmesi zorunludur. Bu konuda en önemli görev TSE'ne düşmektedir. Ancak bugüne kadar TSE tarafından hazırlanan yada hazırlanmakda olan standartlar, doğal gazın kullanımı ndan çok üretimi temizlenmesi ve bu konularla ilgili testleri içermektedir. Bu tür akademik standartlar yerine, doğal gazın kullanımına ilişkin şofben, gaz sobası, ocak, kalorifer kazanı, fı rın gibi tüketim cihazlarının, dağıtım ve taşıma hatları ve iç tesisat döşenimi konuları nda ki standartların ivedi olarak hazırlanması gerekmektedir. Bizce, ülke çapı nda sağl ıkl ı bir stan �ardizasyon çal ışması BOTAŞ, EGO, IGDAŞ, TSE, T.M.M.O.B'nin tüm ilgili birimlerinin en geniş birlikteliğiyle sağlanabilecektir. DOĞAL GAZ- Doğal gaz tesisatlarının; proje, mühendislik hizmetleri, yapım, işletme, bakım ve onarım konularında çalışacak teknik elemanların IGDAŞ tarafından eğitimi düşünülmekte midir? Bilgi verebilir misiniz? Doç.Dr.TUNCER ÇELiK- IGDAŞ'a ait şebekeye bağlanacak olan doğal gaz tesisatlarının proje, mühendislik hizmetle� ri, inşaat işletme, bakım ve onarım konularında çalışacak teknik elemanların, eğitimi IGDAŞ tarafı ndan çeşitli düzeylerde yapılacak kurslarla gerçekleştirilecektir. Doğal gazın, güvenli, standartlara uygun ve yaygın kullanımının sağlanması için IGDAŞ kendi bünyesinde bir eğitim merkezi kurulmasını öngörmektedir. Eğitim, danışman firma SOFREGAZ'ın deneyimlerinden ve bilgi birikiminden de yararlanılarak ülkemiz koşullarına uygun �ir şekilde T.M.M.O.B.'ne bağlı Odalar ve Universitelerin işbirliği ile gerçekleştirilecektir. 1 1
Amonyak endüstrisinde doğal gaz H1 9ic4 7a' dbei DG üOmĞü şAhNane'de d o g dBuö. l üOmDüTnÜd eKni m1 y9a7 2Myüıhl ıen dn ad i ms l ei Ç J i zaur an s ı nodl dauA. d1a9p7a2z /a1r ı9Ş7 4e k eyrı l l a r ı d Flig a is i b i r o i m k la a ü r s a t ı e n k a d g k a ö i p rİ eş v le 1 y t 9 m a 7 p e 5 t ı . M A y ü ı s h lı k n e e d n r a İl ag rsaakş ·gai r dİ şi .l e1 t9m7e7 yMı l ıünhdeanAd mi s io on yyıalıkndaBüaşr e t i mM üMhüednüdri sMi . v . 1o9l d7u8. P 1ig 9 r s o 8 a j 2 e ş y EM ılı t n ü ü d d d a ü v r Re ü a . s P 1 y r 9 o o 8 j n e 4 a l M iz y a ü ı s l d ı y n ü d o r a n ü oİgl dsauş. OGceanke1l 9M8 7üddüern Mbuear ivdinei (Teknik) olarak çalışmaktadır. 12 NATURAL GAS iN AMMONIA INDUSTRY ABSTRACT: Ammonia industry is too much depondant on techology and raw material. Ammonia, which is produced by means of reacting hydrogen ot energy raw maıerials with niırogen ofair. is the foundationstone tor fertilizerandchemical industry. The main raw materials ot ammonia industry are coal, fuel-oil, naphtha and natura/ gas, but the best and reliab/e raw material, /rom the point of investmentcost andproductioncost. isnatura/ gas. At the stage ol increasing the speed lor the development ol the ammonia industry in our country, it ı's advisible to preferand support the usage ot natura/ gas in this sector. ÖZET: Amonyakendusırısı ıeknoloıı ve ham maddeyııgunbır sa nayı dalıdır Amonyak hıdroıen varhgı olan enerıı ham maddeten ıle havanın azoıunun kımyasaı bırleşımı sonucu gubre ve kımya sanaynnın ana ham maddelerı komUr, fuel-oıl, nalla ve dogaı gaz olup en elı.oııomık ve geçerlı ham madde ıse gerek yaıırım ve gerekse ışleıme malıyetlerı açısından dogaı gazdır Ulkemızde de amonyaı.. endusırısının gelıştırıımesı çatışma l arına hız verılırken dogaı gazın bu sektorde kullanılması ıercıh ed ıl ıp desteklcnmelıdır 1. GiRiŞ Ak emnod ni nyea kh, a sa t mk oo sk fuel rui k, z eş ha ri rt llia rbdi ra graezn kosl ui zp, op el dku ğçuo gk i bsi aanzaoyt il u ügrüübnrüenl e r hi na md e amnaad hdaems i g m e a l d i ş d m e i s ş i d t i e r k v n e o l s o a j i l n e a r y i n i d e k u ü ll r a e n t ı i l mm i a o sı l n d ı u k g ç e a r A e mkl o i n k y ıl a a k r. endüstride hi.drojen varlığı olan bi şilre nh ma me s im vaed dheanvi na nbı ni r aç zook t uk i mi l ey aksi aml yyaosl al al r A o i l ma h r o a i n d k y r b o ai j k r e l e n e n ş dt v ir ü a i s l r m t lı r ğ e is ı s ii n o i i l n l e a a n e n l a d v e h e ay e m a d i l m k ir i a . m ddya e s le al r kiş a ö l n e m m ü l m r e , ra dsdırealseırndao lhuipd r obj eunn lvaar rlığgıe noel ul lşi kt ul e fuel-oil, nafta ve doğal gaz olarak sHıaramlanmabaidlidr.enin cinsine göre amonyak el ı nk daürszt rei st mi nedket eudyi gr .u lKaön ma nü rpdreo sgeaszl el ar şftaı rrmk laı , fl ıurek le-no inl ' adfet ak ıvsemdi oy ağkaml gaapzr ohsaems lme rai dkdu dl l ealneı rmi ni nd ge ) bp ruohsaer sl ai kpual lraçnaıllammaak t a( Sdtıer .a m R e f o r Amonyak endüstrisi, teknoloji ve enerji ü y r o e ğ t u m n e k b i r i ç s i n e k h t ö a r r c o a l n u a p n b e ir n e to r j n i a ku m ll o a n n y ıl a a ğ n ı oh al ump ma şaadğdı edyae öv ez eptrloesnemseekgt öe dr ei rd e ğ i ş m e k t e ( 1 ] -n aKnöemnüerr' dj i e=n 5a0m. 1 o0 6n ky Ja=k 2ü. 1r e0 6t ikmc ai nl d e h a r c a -n- aFnu eeln- oe ri lj'id =e4n 2a. 1m0 6of <nJy=a1 k0 . ü1 r0e6 tkicmailn d e h a r c a e- neDrojiğ=a4l0.1g0a6zkdJa=n 9a,4m.1o0n6 ykackal üretiminde Khalarcsaiknapnroesneesrdjei :: 36.1 os kJ=,8,6.1 06kcal Dkcüaşlük enerji prosesinde: 29.106kJ=7.106 Ek akpoansoi tme si ki g öe lnçeelkl ilki l ea 6m0o0 ni yl ea k1 3 5t e0s ti sol ne /r gi nüi nn ok al apraaski t esl ie çbi li rm ea kmt eo n yoal uk p t es1 0i s0i n0 i n t o�- nd/ıgr ıümn tyuet agröı rdeaç ok uk l fl aa nr kı ll aı l ınk pg röossteesr mv ee khtaemd i rm. Da dodğea l gn ai nz ay adtaı ryıaml ı dt eesği se er i gaöşraeğaı dma oönzyeatkl etne ms i selketrei - dir [2] KKuölmlaünrılan Ham Madde Yatırım Faktörü 2.00 Fuel-Oil 1 . 60 Nafta 1 .14 Doğal Gaz(klasik) 1 .00 DprooğsaelsGi) az(düşük enerji 1 .05 E y annear jbi isl ier ket mö rtüi ael anreı nr j i yhaanmm amsaı dsdoenluecr ui n doel uk i şk au nl l a tneı lrmmai ks ı neı nöenr j ignöi nr ü rf ak ey dn aal ımboinr y aş ek ksi el dke tvöe r üh i dernoej rej ni eh admö n mü şaedbdi el i rl evrai nr ldı kelkai r ıhni dhri do rj eon jaeznoet ud öi lneü şbtuü r aü rl mı t ı el ı sp i , kaar zı taı l nmı laasnı vhei dhraovj ea nn iı nn ma ma şoınkybaiğrat edkön noül oşjti ük rpü rl mo seessi ni ni ui çy egruel ann mk aar sını gerekli kılar. 2. AMONYAK TESiSLERiN ÜNiTELERi Yc auğkıa r ıüdzae rvee r i laemn odneytaaky l aer dn adnü sdt ar i sai nn li na ş ı lean ge ak oz dn ıor m. Ei kn evrej i gh ea çme rml i ahdadme l emr ai ndi dn eÜs lik de od ğe ak il ö va n r c lı e ğ l ı i k n l a e b a a mğ l o ı n o y a l mk a k e n ü d z ü e s r t e r i s d i n o e ğ a t l a h g s a i s z öe nd ci l me lei kl i sdıor ağsaıln ag a gz öbruel ufnume la- odiılğ, ı nt aa kf tdai r dv ee kDöomğaülr gkualzlagnıelnaeblilliikr.le %90 ve daha fazla
KÜKURT GiDERME l 1111,.. t - ..,oıır•t.,,•Ş,O,,, ll(6oılOıAU '. •U•UIU c.ıoı.,ı...l �ıoıu �• tılllf,(j ltlH/lMlll , • 1111..cı 111,ooı...ııı:ı t·ı\ı CllC.l'!ılHHC! Şekil 1. Amonyak proses diyagramı. b omr o o a n d n la e d r r a n mk b a e ir r t ı a ş a n ı mm g o ıd a n z ı y r ı . a i k h D t t i o e v ğ a si a s e l i n di e g n n a z b h a a i s di r d t o a bk y l a o a r l kı Dd ioy ğa ag lr a gmaı z aŞ edkai yl a l1ı ' dkel a sgi kö s bt ei rr i l ma me kotneydai rk. st eosği suitnmi na , y aarmd oı mn cy ıa kü ndi teepl eorli a (ms ua hvasz. )ı r lhaamr ai ç, oŞ lemk ial -k2 'üdzee rgeö sbtaesr iitl mp er okst ee sv ae kaı mş a ğd ıi dy aa gör zaemt ı lpernoms eesk tüendi ti re. sAi nmd oe nn yma ke ytde as insai sg ıer al ms ıiyşltai r .a l t ı 2.1 KÜKÜRT GİDERME ÜNİTESİ (0ESULPHURIZATION UNIT) Rh aesf soar ms eorl d kuağtuanl idzaönr ü d ok ğü ak lü rgdaez rkeaf roşrım çe or ' ek t vs a e o b r n i i l r m t a u e t k d u o l e b u n r a .l ö t B n -m u c n e o u l k n ib ü d i k ç e ü i n n r t k k g a a i r d t ı a ş el ı r i m z m ö ı e r s ü ı i t ş ı ü l l d e z ı m e k r t i i n a n n e den geçilerek bütün kükürdün H2S haline MENAlAS'ı0'-1 sıvı lıMON't'AI< YUl<SE� 6A51"-ÇU OUIIAR bd iör n üaşdmseosr bi sear dğel ann ı rg. ePçr oi lseer eskş a rbj ıüZt ünnO dHo l u 2S 4 tu 0 t 0 ulur. Bu işlemler yaklaşık 40 bar ve ° C da yapılır. 2.2 REFORMER ÜNİTESİ (REFORMING UNIT) b A ed ü m i y l o i ü r n k . y b B a i k u r h k a t ıs e r m l s a is ı i r p ea f iç r o ç i r n a m la e g m r e ü a re n k i i k t l e i i s k h in a i d d d e r e o n m j e e e l n d d in e e olmaktadır: a) BİRİNCİ REFORMER (Primary Reforming) tPurtousl ea sn i ndtoeğmael l gpar ze n vsei b i s, uö n bıushı tamr aı nyı a öt az be il lkeathaildizröorklaerrbinoünzlaerrıinHden geçirmek suretiy 2 ymaenk t er edai rk. sBi yuo en sl an na d an emt v i e c e y e d Cs a i O n n d ' a e e g , d eö C le n O ünşbtüarzı 2 ve CH 4'de oluşmaktadır. 1 1 1 1 1 REFORMING 1 co 1 IKONVERSI- 1 1 ',()N 1 C02 GİDERME AMONYAK SENTEZİ 1 "" (Of •tYJA&t_._ n• 11,1 otc.ışrııııcı ıı- �lvıucu l 1,. ııQtlO(tl')61 OIAl(I 10 M(l.ı"l•�•ın,cı AÇ IKLAMALAR ,,.,1,1 oıt.,şıııııcı 1'- �<.urucu 11• ,1.1 OlC.IŞllfll(I 71• A('IAIG(JIA'!ı,QN 1,. ol(),ıYAK ATHll(I lO·Glut[ŞIIRICI ııAttl 1 1 11• ııuııııııı C".All ,111,ı.ıı. 11• l 11, CUII IIAl AIO•O, Şekil 2. Amonyak tesisi akım şeması. 10 \IOIIO Hl<) 13
14 k" Bo ni rvi neckis i yRoenf oorlmmeark" ü zf ıer rı ne ı i k ri aadnyaaksıysoı mn d av ne dmee, yddiakneay goel al mr aikş tmi r .oRnat ed yeadsi lymo ni ş bvöel ükma tüanl i b zb ö o u r h r l u e a l r r a l e r k d a b o r u ı l ş u l ı u m k n r ı m o ma b k u - tn a b i k o e v r e l u a la l p a r r ş ı o n ıms e t ç e s e pl e g iğ s ai i z n n ı d d e e v n e n gbiör ey lreecke adşeakğoı mdpooğzreu ohlaarreakke tH e t m e k te ve 2, CO, CH4 gB iobri ukl aorm pb or ünleönr ltel er r vmaesyı tdaasnı yal ag edl mo ğeakltegdai rz. s 8y 0 a ın 0 kcı lı m3a4k- 3s5u r ebtai yr l, e pı os ırtsı el ı rs. Rt ae rfaofrımseırci na kbl ıağ ı ° C, baca gazı çıkışı 950° C'dir. Ki koi nncvie rkesfi oy or mn ebr öi çl üi nm gü ne rdeek kl i ı zpgr oı ns ebsu hh aavr avseı ısıtılır.-Fırında yakıt olarak doğal gaz ve H2 kguelrliankılaızr.anma ünitelerinin atık gazları + + - CO + H %Bi8rinkacdi arerfoCrHmeri terkeden proses gazın a 4 bulunur. b) İ Kİ NCİ REFORMER (Autohermal Reforming) öBni r i nı scı ti mr eafyoar mt aebr di etnu tçuılkma unş p rboasseı nsçgl ıa zhıa vv ea iokkinscijei nrei fiolermHere beslenir. Burada havanın 2 ğın yükselme'sniinilbeir gkaıszmdaı yamneavrc. SutıcaCkHlı4 koal at raal ikz ö rh i dürzoej er inn d me i kytea nr ıi nd ıe na r tdteı rkı ro. mİ pk oi nzcei rgeafzoı r mi çei rne lvüezr ui l emnl uh aavzaont ı nmmi ki kt at ar ırnı as egnöt er ez aİkyianrclai nreırf.ormerden 960-980 ° C sıcaklıkta gçeıkçairnileprreokse3s4g0a-z3ı6b0ir artık ısı kazanından ° C sıcaklığa kadar sv oe rği lui rt.u l uArr tvı ke ıCs ıO k ad zöannüışntdüar meel düen i teedsi li ne ne ye ün kesr jei kv eb apsr oı nsçel sı bbuuhhaarr ıa imh toi ynay ca ıkn ı tne sbi sü iynüi nk 2 b . i 3 r kD K ıs A Ö ım R N B ı Ü n O Ş ı k N T a Ü r M ş R ı O l M a N r E . O Ü K N S İ İ- T f E S İ n R ı e n f o (C i r ç m O in e d r C e ü O n y N it a e V k s l E a in R ş d ı S k e İ n O o ç N la ı kr U a a k N n İ g T % a ) 1 z 2k akraı şr ıbmoın mikioknaodkesmit ebdueluynampaılkırt.adır. C O dönüştürme 4 B 0 ir 0 inci kademede yüksek sıcaklıkta (350- ° r z e ö a r k s C y iy ü ) o k ç n lü a a l ış g b a i i n r r e n d r e e C mak O ir t - ö , k r k r d o a e r m b o s o n u k s d i b t io l u i k h k a s a r it t ı a y v l l i e a shoi dnruonj ednaeg adzödnaü%ş t2ü-r3ü lküar .d aBr i rCi nOc ik aklaı rd. e. m e 2 İk 4 i 0 nci kademede, düşük sıcaklıkta (220- ° C) özel çinko-bakır katalizö_rü yüklü bmi ri k t ar reı ankat ökr adde a r k adrübşoünr ü l ümr o. nPorkossiet s %g a0 ,z3ı iükni ni tceil e rkdaed e mv ee y ek a zgai rnm ebdeesnl e me vev esl u dy iuğneur dısaıtrmsaodğautkuullular.nılarak 220 ° C sıcaklığa ka CO + H 2O - H2 + CO2 + iSi 2.4 KARBON DİOKSİT GİDERME ÜNİTESİ (CO 2 REMOVAL AND C bu O lu d Rn ö a E n n C ü O ş C t V ü O r EmReYdeUnNsITon) ra proses gazında 2'nin giderilmesi gerekmekrt ee jdei nr . eSr ai sstyeomn b ki r oal ob ns ou nr sdi ya o nmkeoyldoannua i l eg eb li r myuemk t ekdai rr.bAo nb sa ot r bçsöizyeolnt i ski o ltoanraufnınddaapnotaabssorblanan CO2 tneesr i as si nyeo nh ua me smn aa , d sd d ın e o d y o a m la g u r e a ş r k i ç k gö a ö z z n a e d n lt e ı i l n r ır i i n l v i r e . r e ü j r e e kRoeljoennuenreaesdirilkeünleçöezdei!litri .tekrar absorbsiyon CO 2 + K2CO3 + H2O � 2K HCO3 CO 2 giderrrıe ünitesinden çıkan proses gazında %0,1 kadar CO 2 vardır. 2.5 METANASYON ÜNİTESİ (METHANATION UNIT) CO2 giderme ünitesinden gelen proses gazında %0,1 CO 2 ve %0,3 CO bulunur. CO + 3H 2 - CH4 + iSi CO 2 + 4H2 - CH4 + iSi nBuunmziketaırrlaernammeonyak sentez katalizörüköanrl be mo ne km o inçoi nk,s i t mv ee tkaanrabsoynodn i o küsni ti t, ehsi di nrdoe ı d jn e ö i n k n l e e ü l ş r e t e s ü a a r k ü s s l l ı ü i y r k o . a nM t a a e l t g iz a i ö r n i r l p a le ş mr m k e a u t a r l n l e a an v k e ı s l ı i s r y . u o S n h e u a n n l t i d n e a e z mpde p o v mn re ' o d s k e i s n n i e t a v ş v e a e r ğ il ı k e i a n n r p d b r i o r o i n l s m es d iş i g o o a k l z s u ı i n r t . d ma ki ki tkaar rı q o1tnı 2.6 AMONYAK SENTEZ ÜNİTESİ (AMMONIA SYNTHESİS UNİT) Mb aest ıannçadsaykoi n p ür onsi teess i ngi a z! eı r k(esdeennt e z2 4 g abzaı r) scaınnatrkifaüdj abrirsıkkoışmtırpılrıers. ör ile sentez basınAa lmt ı nodnay ayğaıpnı lsı re. nSt ee init e3z2 0d ebvar er lsı ki bbi irr rbeaaskıtnöçr gileelebnir ksaepriaılsı ıbdireğdeişvtrireicdiilre. rinden meydana Sentez 390 ° gs ıanzd a an kbı mu hı na ı rn ü C r ı es d t ıt i e m ıl ğ m in e a d r s i e n ın d v d e e a d r eir a f . a k G y tö d a r a z el ı a n g n ir ıı e s lı ı r n . Me dei lyedr ae nk a d egver leedne n a amyor ınl my aağsı ınn ı ks oa nğ dl aamn sa ek gğau tyme sai yilşel egmaizsı nı r assoığy luat uslum assoığguet ur ce ukli ar . r ıSvoe lraeşf rai nj e raams yoonny aski s tme mu hi tiel el i fs asğolğauntımr . aY ok ğa du ne s mb ı a y e s l l a ı e n r ç i s a g e r n i a d t s e eı z r n m d d e a e k b v a r u e b l s u ın i n n d a d a n e t n a o y pı a l r a y ıc n r ı ı ı l l r a ı . r r vvaesıtbai r Si neenr tt emz di ket va rreı nsıi nbdeel i rrel i a bk si ri ysoenv si yoenduec tuuat mr t aa kn igçai nzınbir i çmi nikdtear i gnaezrtlbeurledebvri rel idket en aHtılır. Bu 2 gazı bulunmaktadır. Bu sebeple bu H 2'Ii gaz "bHiri dsrisotjeemn eGgeörni dKearzial i nr vmeaHS i stem i " d e n i l e n 2 knou my üp kr es se ök r geamz ki şai rnı eş ı bmeı selledneee k re o d k n il is a r a m v n e o t s r n a e y s n a y t ğ e o a z d3Hönüştürülür. 2 + N2 - 2NH3 + iSi a1 9m7o0n' Iyi aykı l l aer dnad üpsettrri soil f ii yçai nt l a rhı na ımn a rmt ıaş dı di l ee kyaı l dy na a dğoı ğdaelğ igşai kzl i ğkianyen agki dl ai lrmı i zşevneg isno nola20n aü ml k eo lneyr a kd toeğsai sl i kguarzuap i dş laeytaml ıe yçeobk a şsl aamy ı ıdşa ol al radnı rö. lBç uü dd eu raummo hn ey ma kdeonğdaül sg tar izsı innme tüemr cki üh nl i
olarak tahsis edilmesine ve hem de amonyak teknolojisinde yeni gelişmelerin oluşmasına sebep olmuştur. Ülkemizde halen iki Kütahya Gübre Sanayii A.Ş.'de ve biri de lgsaş, lstanbul Gübre Sanayii A.Ş.'de olmak üzere üç amonyak tesisi bulunmaktadır. Kütahya Gübre Sanayi i A.Ş.'nin amonyak tesisleri kömüre dayalı olup kurulu kapasitesi 148 bin ton/yıl, lgsaş'ın amonyak tesisi doQal gaza dayalı olup kurulu kapasitesi 396 bin ton/yıl'dır. DoQal gaza dayalı olarak kurulmakta olan 330 bin ton/yıl kapasiteli Gemlik Amonyak Tesisi'ne raQmen halen Ülkemizin ihtiyacını karşılamak üzere yılda 700 bin ton amonyak ithalatı yapılmaktadır. 3. SONUÇ Son yıllarda Ülkemizin do(lal gaz boru hatları ile donatılmaya başlandıQı, ve muhtelif kaynaklardan doQal gaz tedarikine gidildiQi dikkate alınarak teknoloji ve ham madde yo(lun sanayi olan amonyak sektörünü ancak diQer ülkelerde oldu(lu gibi gerekli tercihleri kullanmak suretiyle getiştirmek mümkün görülmektedir. Halen sadece lgsaş Amonyak tesisinde do(lal gaz kullanılmakta olup yıllık tüketim 400 milyon ma mertebesindedir. ithal edilen amonyaQ.ın da yerli kaynaklarla üretilmesi halinde Ulkemizde doQal gaz tüketimi 750 milyon m3 daha artırılmış olabilecekti r. KAYNAKLAR: [1] Unido-Fertilizer Manual 1. [2] Unido Fertilizer Manual il. 15
Endüstriyel elektrik üretimi ve gaz türbinli birleşik ısı-güç santralleri Tarık TÜTEN g K19 a a 5 n rl 8 s T r a u y h r ı ı l e k ın d T T a ü e tk e is n n t i . k a A n ü l b m u n a l i ' v n d e y a r a s ' d i d te o a , shie' nnddei sni orl an ar ak ki nma eyz üu knsoel dk u kmt aün sv oe nr sr ai t e. sAi nBdDe ' dı seı bSi tl iamnl feorri dk oÜnnui sunda ö()renimine devam etti ve versiCteasl iifnodrenni a -eBneerkrjei ley Ü n i ve ncaekslianri ak ol dnı . uTsau rnı dk aT üi ktien nc.i dhk e a a rle e y n ydöüsnterti icAis.Şi .oilldeu, genueTrojipkapı Enve çevre tl ıeşkmnaollaorjıi lneı r is ükr doünruml aer kı nt ed dai r . ç a 16 ROLE OF INDUSTRIAL POWER GENERATION iN NATIONAL ENERGY BALANCE AND GAS TURBINE BASED COGENERATION PLANTS. Abıtract: in order to reach a balance between the present and tuture supply and demand of electrical energy in Turkey a sensible energy policy which is non-existent today should be created. Within the context of such an energy policy. needs. prioriUes. preferences and goals of the country should b6 clearly detined and necessary sıeps to reach th9se goats shoutd be takan. The article brielly discusses the potential of industrial cogeneration as an energy saving ·measure in the industry and stresses its m�cro and micro-economic advantages-in particular of cogeneration systems based on industrial gas turbines. Özet: Turkıye'nın ü1kenın bugunku ve geıecekıekı elektrık enerjısı arz ıalep dengesını sa9ıayacak bu aıandakı oncelıklerı. ıercıh ve amaçları belırleyecek kapsamlı bır enerıı pohtıkas ı na ıhtıyacı vardır Devlet taralmdan yonlendırılmesı gereken ve bugün ıçln eksıklıgını duydugumuz böylesı bır eneqi polıtıkası. aynı zamanda. enerjı sorunlarının kalıcı bır şekılde gıderılmesı ıçin gerekh bır çözUm paketının hazırlanmasma olanak saglayacakıır. Yazı. Turkıye·nın en buyuk elektrık eneqısı tüketicisı olan endüstrı sektöründe, birleşik ısı-güç üretimıyle sagıanacak eneqi tasarrufu• nun makro ve mıkro ekonomık yararlarına dikkatı çekerek. bu ıeknoloıının, genel bi r çözüm pakeıınin parçası olabılecegine işaret eımektedır 1. ELEKTRiK ENERJiSi ARZ TALEP DURUMU VE ENERJi POLITIKASI k h 1 u 9 id 8 r r u 8 o l u l y ik g ı l ü e ! l c s e ü o k , n t 1 r u i 4 k n . 0 d e 0 a n 0 e T r M j ü i Ws r i k s d iy a ü e n z ' t d e ra e y l i , n le te e r i e r t m r o iş i p k m l ai v m ş e k t4 i a r 8. p . 0 a 0 T s 0 i ü t .0 e r 0 s k 0 i i y y le Me , , W y h 1 in 4 e e.0 l 1 e 0 9 k 0 8 t r 8 ik M y ıW e lı n i e ç r k in ji u s d r i e u ü , l r u t e o t p m g la i ü ş m ç tbi ra. şBı nuan ay agköl ar eş ı, kü l8k5e0mki zWd eh 1e9l e8 k8 t yr i ıkl ı nednae rkj ii sş ii tOüEkCetDilmöişrtgirü.tünün b:r yan kuruluşu olan y dIE ı a l A ı v k e (l r iş n il i t e e r r i b n n a e a ş t g i ı o n ö a n r a e l , y k E ı o ll n m ık e ş rg u e y m l e u A k z g t Y r e ik u n nc a y e n ) n ie s 19 t r a j 8 is n 8 i ' kt üWk eht, i AmBi D1 .'6d0e0i skeW1 h2 ,. 5B0 0. Akl mWahn' tyi ra. ' d a 5 . 5 0 0 Gg öüsnt üe rmg üe zl edrei n dü lekne l be ri ri ni orl ea fr aa hk kdaübz ue ly leedr ii lnei nn k T k o i ü ş y r i k d b i u y a ğ e ş u ' ı d n g e ai , b y i ı , l b l o ı u k l m e a r le a s k ı k t g a r e m ik r le a e k r n e ı e n n r j d is d üi a z t e ü y k o i e n rt t ç a im o ya k i, . altındadır. TB üi rri kn icyie ' sdaepgt aemn ea lmrıezfıa hb udrüazdeay i nyianp yaübki lsi rei zl : ymı lel ıski i çei nl e ök tnr iükm üezndeerkj ii syi ı l l taürkdea t ikmi şi in bi na ş ı dn ae T an r i ü n t r m k ba iy e s e l ı k ' g n e e i mn r e iğ e k k i m n o i e nk o o t l m e u d ş ik i t r u . k r a a n l k ı v n e m a b i r h a s m ü r l e e d s i i r • ' gj i se ilnmeeos li abnetkal leenbei ng icdaenr el aknamr taı r, ae cl eakkttrı irk. De ni ğeer r yü laknedma inz,dbea tyı üükl kseelke r bi yi lre dk üa zr şeı yl adşet ı rsı el dyırğeı dn de na rnoülfuosynaartyıaşıcdaak,tıer.nerji talebinin artmasında Sİ kai nn ca iy i syaapttı ar ımmal amr ıı zvı e şaör yt al en ön üz ef ut lse, yTeübri kl i ri yi ze: lealredkatrikköreünkeler jyi sei cteakletirb.i n i ö n ü m üzdeki yılöHzı zellıl i kbl ei r eşleekkitl rdi ke eanr tearcj iaski toa ll ea nb i nei nn ekr jai r şvıe lçaenvmr i ams ı t ei çk inno, l oej i nl eerri j, i vkea y en na ek rl aj i r ı , f i yeant el arrj iı l üp e ç o n g l d it e i i r k n i a l in m s d ı e n e s a n i i g o h e t lu i r y e ş a a k ç n e n v v a e k r d a d ı p r e s . v a T l me ü t r l ık e i l y b iy e ir l ' e d e e y n ö b e n u rj i gy oü nk l ui çğiun, gbeölyelceeski ky aı l pl asradma lüı l kbei ry ep ozloi tri kaannl aı nr ynaaşoarttaabmilehcaezkırelanmerajiktaaçdıkırl.arının oluşması6ç e. rBç ee vş eYs iı nl ldı ke , Ki ay li mk ı snemr ab iPr ltaanhı m( i1n9l 8e9, -T1ü9r9k4i ) ymei leyloenk tMr i kWehn eorl aj i sciatğaılevbe i nbiunt1a9l e9b4 iynı loı ntda ar i h8 e8 ks aa ndtar ra l l edrelver ekyaer ş ı lgainr amceasği ı öbnegköl ernüel mn ü şyteünr .i mO yi lsyao, n 1M9W8 8h ' ey ıgl ı ö rüer eetliemk t rdi kü zeenyei r j oi sliaünr e4t i8 ma ni nl admeı n5a ygıel dl ean %b u8 0d'üdzeeny ef a zelrai ş mbei rk ai rçtiınş gy aekr eı tk lvi e st ea nk nt roallo j ;y as et ıçr ıimmlianrdı neı nd a khai rhaer lnaür zı , tartışma düzeyini aşamamıştır. ÜE lçeüknt rci kü e ns ae prjti as imtaaml eıbz i n ddea 1 ş9u9 0 ' o1 1 l ay ıcl laakrtdı ra: yb ae tkı lreı mn el anr ıanr tkı şaır kaar lraşrı ıl na dmaakki gi çei nc igkemr ee kl el ir y, aeyn i en nı esrüj irsei ai çç iınğdı neı bgei dr ae br eekr i nadr tea gn e bt i irre ceel ekkt itrr. i k d eEl ı l e ğ e k ı k n t t d r ri i k a k e i e s n n e e e , r r m j j is i e s i v i t n c a i u l n e t b t v ü e in k g i e n e t k i l me a c r t e ş a k ıl r t a a e n f ı b m n e a a k s b l ı e a n n k d e ı a l n , es ınyel ar j idnoi nğ akcual lka çn oı mk vö en reimmllii lbi ği ri npi no taarnt ısriıyl me lai n T vd a a ü r ğ r l k ı ı ğ l i ı y ı m e gı ' ö de z in e c e çe n a l e e rp r n j m d i i a ğ k k i u n ta l d l d a eı n , r . ı m bıinr iınnc i ls e ketnöerrej i! tüketiminde % 30, elektrik enerjisi tüketi-
minde % 70 gibi paylarla ağırlıklı bir yeri olduğu görülen sanayi sektörü, enerji kullanım verimliliğinin artırılması açısın dan en büyük potansiyeli oluşturmaktadır. Bu potansiyelin değerlendirilmesi, makro düzeyde doğrudan kaynak tasarrufuna, işletme düzeyinde ise, üretimde verim artışına, ve endüstriyel ürünlerin iç ve dış pazarlarda rekabet şansının artmasına katkıda bulunacaktır. Bu yazının da ana konusunu oluşturan endüstriyel ısı-güç santralleri, Türkiye'nin en önemli enerji kullanıcısı olan sanayi sektöründe, doğrudan enerji kullanım verimliliğinin artırılmasına yönelik yatı rımlardır. Birleşik ısı-güç santrall�rinin makro dü zeyde sağlayacağı yararlar, ana hatlarıyla şöyle sıralanabilir: - Birincil enerji kullanımındaki yüksek verim, kaynak tasarrufu demektir. Yerel kömürün, veya ithal edilen petrol ve do ğal gazın tasarrufu, doğrudan ulusal ekonomiye katkıdır. - TEK santrallerinin devreye alınmala rındaki 4-6 yıllık kronik gecikme sorunu göz önüne alındığında, endüstri sant callerinin 1-2,5yıl arasında değişen devreye alınma süreleri, ülke enerji bilan çosuna kısmi fakat kalıcı rahatlama getirecektir. - Enerji çevriminin tüketim yerinde ger çekleştirilmesi, elektrik iletim ve dağıtım kayıplarını ortadan kaldırarak, ek bir tasarruf sağlayacaktır. - Sanayi sektörünün bir kısmının kendi elektriğini üretmes;, kısa dönemde TEK'in yükünü hafifletecek, uzun dö nemde ise, merkezi TEK santrallerinde üretilen enerjinin, kendi elektriğini üretme şansına sahip olmayan servis ve konut sektörlerine daha fazla kanalize edilebilmesiyle, giderek artması beklenen elektrik enerjisi talebinin karşılan masına katkıda bulunulacaktır. - üretilen yararlı ısı ve elektrik. enerjisi bi rimi başına çevreye atılan katı, sıvı ve gaz halindeki madde miktarı, yalnız bu har üreten bir endüstri kazanına veya elektrik üreten TEK santraline göre da ha azdır. Enerji çevriminin yarattığı çevre kirliliği azalacaktır. - Endüstriyel elektrik üretiminin sağla yaçağı elektrik enerjisi arz artışı, seçilen santral teknolojilerinde modernleşme yi, işletmeciliğinde verimlilik ve üretkenliği, birim elektrik enerjisi maliyet lerinde azalmayı beraberinde getirerek, elektrikte bugün mevcut olmayan reka bet ortamının yaratılmasına yardımcı olacaktır. - Elektrik enerjisinin az sayıda merkezi santral yerine, dağılmış bir şekilde endüstriyel tüketim yerlerinde üretilmesi, ulusal güvenlik açısından da ek yarar sağlayacaktır. özetleyecek olursak, bir yandan refah düzeyinin yükselmesi için gerekli olan kişi başına yıllık elektrik enerjisi tüketimindeki artış, diğer yandan sanayi yatırımları ve çoğalan nüfusun beraberinde getirdiği elektrik enerjisi talep artışı, önümüzdeki yıllarda Türkiye'de bir enerji sorununu gündeme getirebilecek boyuttadır. Kapsamlı enerji politikalarının yokluğu, enerji konularına ilişkin idari ve icrai kararların sürekli gecikmesi ve yetersizliği, yakın bir gelecekte giderek büyüyecek bir enerji açığıyla karşı karşıya kalabileceğimize işaret etmektedir. Endüstriyel birleşik ısı-güç santralleri, merkezi TEK santrallerini ikame ederek değil, ancak Türkiye'nin en büyük elektrik tüketicisi olan sanayi sektöründe, enerji kullanım verimliliğini artırarak sağlaya cakları enerji tasarrufuyla, gelecekte karşılaşmamız muhtemel olan enerji sorunla rının çözümüne katkıda bulunabileceklerdir. Özel sektöre elektrik üretim serbestisi getiren 3096 sayılı yasa bu yolda atılmış önemli bir adım olmakla birlikte, bu yasanın asıl amacı, yeni elektrik santrali yatırımlarının mali yükünü, kısmen de olsa, TEK'ten yerli ve yabancı özel sektör kuruluşlarına aktarmaktan ibarettir. Buna ek olarak yapılması gereken, birleşik ısı güç üretiminin, sanayileşmiş Batı ülkelerinde olduğu gibi, Türkiye'de de öneminin kabul edilerek bu alanda yapılacak yatırımlara getirilebilecek bazı kolaylıklarla, teşvik edilmesidir. SEKA, TDÇI, Erdemir, Şeker Fabrikaları, IGSAŞ, Seydişehir Aluminyum, Tü.praş, Petkim-Aliağa, Soda Sanayii, bazı Sümerbank fabrikaları gibi büyük kamu tüketicilerinde bugüne kadar buhar türbini bazında kurulmuş olan fabrika içi santrallerin, tesis değerleri açısından birleşik ısı-güç üretimine elve rişli küçük ve orta büyüklükteki kamu ve özel sektör kuruluşlarında cazip hale getirilmesiyle bunların ülke ekonomisi ve enerji bilançosuna katkıları sağlanabile cektir. 2. ENERJi POLITIKASI VE DOĞAL GAZ Sovyetler Birliği ile yapılan uzun vadeli doğal gaz anlaşması ve tamamlanan gaz boru nakil hattıyla, bu kaynak, Türkiye'de birincil enerji alternatifi haline gelmiştir. Ülke enerji planlamasının, ülkelerarası bir anlaşma ve döşenecek bir boru hattından ibaret olduğu varsayımı, doğal gaz alterna tifinin--bugün için--mevcut sorunları çözümlemeye katkıda bulunması yerine, ne yazık ki, yeni sorunları gündeme getirmesine yol açmıştır. Enerji politikasının yokluğu, bu kaynağın Türkiye piyasasına girişinde tam bir keşmekeşin yaşanılması na neden olmuş, doğal gazın nerede, 17
18 hangi teknolojiyle tüketileceği ve en önemlisi hangi fiyattan tüketicil lacağı konusundaki kararlar, uezruensusnürue alınamamıştır. Bugün, doğ kiye'de hangi sektörlerde, nea lkagdaazrıntükTeütri leceğine dair rakamlar çeşitli kaynaklar tarafından gösterilmekl kamların hangi araştıremaberva e b e p r,l a b n ula m ra a gayreti sonucunda ortaya çıktığını anl mak mümkün değildir. algsaş tesislerine doğal gaz vererek, üretim prosesinde naftayı bu kaynakla ikame etmek şüphesiz yararlıdır. Benzer olumlu düşünce, Tügsaş-Gemlik tesisleri için de geçerlidir. Hamitabad ve Ambarlı kombine çevrim santrallerinin kurulmalarının da, her ne kadar bu santraller yine bir makro politika çerçevesinde değil, acil elektrik üretimi ve doğal gaz için--daha acil tüketici ihtiyacı (özellikle Ambarl sinde) ortaya çıkması üzerine kuruld ı u proje - larsa da, makul açıklamaları olabilir. Ancak, doğal gaz tüketimini Türkiye'de esas olarak birkaç büyük tüketiciyle sınırlayıp, konut ve endüstri sektörlerine, 'geri kalanı da bunlar tüketir nasılsa' düşüncesiyle kelimenin tam anlamıyla üvey ev amelesi yapmak, bu kaynağın ülklaet emkounomisine sağlayacağı makro ve mikro düzeydeki yararlar ve doğal nin çevresel boyutları konusguanzdtaüdkeütşi ü m n i meye ne kadar az zaman ayrıldığının göstergesidir. Enerji ve doğal kaynak üretimi ve değ lendirilmesi konusunda ülkemizde h e e r r türlü kurum ve uzman kişilerin varlığına rağmen, özellikle kurumlar arasındaki yetki kesişmeleri ve siyasal üstyapının enerji sorunlarına olan kronik i lgisizliği, bu alandaki her hususta olduğu gibi, doğal gazın piyasaya sunulmasında da kendini göstermiştir. Doğal gazın y luğunu üstleneunrtBioçtiapşa' ıznatrül amm iay i s n o i ryuemt ilnue rağmen, ülke enerji politikasını yönl dirmeye soyunması beklenemez. Do eğn al gazın satış fiyatını da tespit etmekle görevlendirilmiş olan Botaş'ın böyle bir gayret içinde olmadığı da, doğal gaz satış tarifesinde (fiyat politikası demeye dilimiz varmıyor) açıkça belli olmaktadır. Bu tarife uy o arınca, gazın elektrik üretimine girdi larak kullanılacağı uygulamalardaki fiy tı, diğer kullanım alanlarına göre dah a a yüksektir. Tarife açıkça şunu gö tedir: Eğer doğal gaz örneğin en s d t ü e s r t m ri e d k e, bir birleşik ısı-güç santraline yakıt olarak kullanılacak ve bu santralle, % 80-85 gibi toplam birincil enerji çevrim verimliliğiyle, elektrik ve buhar üretilecek, ülkeye kaynak tasarrufu sağlanacak, işl nin nihai maliyetleri e u t c m u e zl n a inyaür raükn l edr ıiş pazarlarda daha iyi rekabet eder duruma gelecekse, ve Türkiye'nin o pek güncel tbi ci r aa rze t d adhean g leeshi ni md ei z e k aç en 1t<aercı ne k steo, p uBzoutna u ş bunu bir güzel cezalandıracaktır. Tarife, bugünkü durumuyla halen, enerjinin v rimli kullanımını, ısı ve proses konusund e a öisdeüslloemnduitromemekte, elektrik üretiminde larak cezalandırmaktadır. Aynı tarife, büyük tüketicilere daha ucuz fiyat uygulayarak, yüksek gi;lz tüketimini teşvik etmekte, ancak birincil enerji kullanım verimliliğini bütünüyle gö dir. Elle tutulur bir örnek vezr maer dk ıgeetrme keikrstee , yılda yaklaşık 5 milyon m 3 doğal gaz tüketimiyle tesis ihtiyaçları için bir doğal gaz yakıtlı buhar kazanı yoluyla proses buharı üretecek olan sanayi kuruluşu, verimli bir kazan seçti ği ·taktirde, yıllık 5 milyon m 3 rakamının altına düşerek, eski teknolojiye dayalı düşük verimli bir kazan kullanan müşteriye göre, daha az doğal gaz tüketecek, bu kullanıcıyla ay da nihai enerji yani buhar eld e neıt mm ei kst ianre karşın, daha yüksek yakıt fiyatı ödey cektir. eVerimli enerji üretimi sağlayacak y lar, bir devlet kurumu tarafından b aötıyr l ı e m si somut bir engelle karşı karş ken, bir diğer devlet kurumu EıyIEaI,b yıar abkaınl ıcr ı kuruluşlarla işbirliğine girerek, Türkiye' nin belli başlı sanayi tesislerinde enerji tasarrufu sağlayıcı yeni yatırımların y labilirlik araştırmaları içindedir. Mad ap a ı l yonun birbirine yakın ama çok da uzak iki y Eünzeür j ib ugri raddi as i soelragrial ekn fmueek t e d i r . l-oil ve elektri ğe, kısmen de kömüre dayalı bir yapıya sahip orta ve küçük sanayinin, boru hattının geçtiği güzergahta yoğun olarak yerleşmiş olması, doğal gazın bu sektörde kull mının yaygınlaşması için elverişli an b ı ir durumdur. Ancak, sanayici haklı olarak ek veya yeni bir yatırıma girmeden önce, bu kaynağa güvenmeli, ısınmalıdır. Doğal gaz dergisinde açıklanan listelere bakıldığ da, doğal gaz kullanmak üzere Botaşı ' n la mukavele yapmış olan sanayi kuruluşu sayısı, Sovyetler Birli ği ile imzalanan sözleşme tarihi göz önüne alındığında, son deetmreecke, saazndaır. Bunun nedenlerini tespit • yiciyi gerekti ği gibi ve y ce bu kaynağa yöneltmek, Türkiye 'edtee rtienk bir kurumun görevi olarak kalmamalıdır. Sanayi sektöründe, fuel-oil ve kömürün nasıl ve niçin ikame edilmesi gerekti ğini , daha spesifik olarak, endüstri yel ısı-güç santralleri yoluyla sağlanacak kaynak tasarrufunun ülkeye ne gibi faydalar getireceğini belirlemek, Botaş luğunda olamayacağına göre,'ınbus okrounmuldua da kurumların işbirliğ mi gereklidir. i, hükümetin deneti3. BiRLEŞiK iSi-GÜÇ SANTRALLERi ısı ve elektrik enerjisinin birleşik üretimi, yeni bir teknolojik gelişme değil trik ve ısıya birarada ihtiyaçdir.dEulye a k n endüstri tesislerinde, özellikle gelişmiş ülkelerde, endüstri santrall sına çok önceden başlanm e ışr i, nei nn ekruj ir ut el mmai n güvencesinin artırılması ve kaynakların tasarrufu için çeşitli gayretler gösterilmiş tir. Ortadoğu petrolünün her yere cazip fiyatlarla ulaştığı devirlerde bile, bu gay retler, aynı ölçüde olmasa da, devam
RkJQdWJsaXNoZXIy MTcyMTY=