ESGAZ A.Ş. Coğrafi Bilgi Sistemleri Şefi Fulya Demircioğlu 
İZMİR DOĞAL GAZ A.Ş. Altyapı Bilgi Sistemleri ve Proje Müdürü S. Gökçen Bilgen

Günümüzde gelişen teknoloji imkânlarıyla birlikte birçok alanda kullanımı yaygınlaşan coğrafi bilgi sistemleri, sunduğu harita tabanlı çözümler ile bilgi sistemi kavramına yeni bir bakış açısı getirerek; mekânsal analiz ve sorgulama yetenekleri sayesinde veritabanı düzeyinde depolanan konumsal bilginin raporlanmasına, çıktıların harita üzerinde desteklenmesi ile birlikte daha etkili ve anlaşılır sonuç raporlarının sunulmasına olanak sağlamaktadır. Coğrafi bilgi sistemleri, alt yapı yönetimine ihtiyaç duyan kurumlar tarafından da vazgeçilmez bir araç hâline gelmiştir. Kent bilgi sisteminin en önemli bileşenlerinden biri olan alt yapı bilgi sistemleri; doğalgaz, elektrik, su, telekomünikasyon gibi birçok yeraltı şebekesine ait verinin ilişkili olduğu adres verileri ile bir arada depolandığı ve coğrafi bilgi sistemleri yetenekleri sayesinde istenen çeşitlilikteki analiz ve raporlamaların yapılabildiği, planlama faaliyetlerinin yürütülebildiği bir sistemdir. Özellikle, altyapı saha faaliyetlerinde yer altı tesislerinin konum bilgilerine hızlı ve doğru bir şekilde erişim sağlamak ve alt yapı ile ilgili sorgulamalar, analizler yapabilmek için web tabanlı platformlar ve mobil araçların kullanım ihtiyacı gün geçerek artmaktadır.

ESGAZ A.Ş., Eskişehir’de doğalgaz dağıtımı ve işletmesinden sorumlu tek şirket olup özelleştirme sonrası 2004 yılından bu yana faaliyetlerini sürdürmektedir. İzmir Doğal Gaz A.Ş. ise İzmir’de doğalgazın dağıtımından sorumlu tek şirkettir. Her iki kurum da coğrafi bilgi sistemleri teknolojisinden faydalanmakta olup tüm şebeke elemanları ile bu şebekenin ilişkilendirildiği adres ve abonelik bilgilerini harita tabanlı bir sistem içerisinde depolamaktadır.
Bu proje ile farklı lokasyonlardaki hizmet alanlarında ancak hedef faaliyet alanı aynı olan, aynı mevzuata tabi şekilde (4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu) faaliyetlerini sürdürmekte olan iki şirketin, mevcutta kullanmakta olduğu CBS uygulamalarının birleştirilerek standart hâle getirilmesi hedeflenmektedir. Bu proje ile birlikte, altyapı bilgi sistemlerine yönelik ayrı ayrı yönetilen benzer süreçlerin ortak amaçlar doğrultusunda aynı sistem yapısı ile yeniden tasarlanması sağlanmıştır.

Projenin sistem tasarımı sürecinde her iki kurumun mevcut durumu ve ihtiyaçları göz önünde bulundurularak ortak bir veri tabanı modeli benimsenmiştir. Sonuç ürün platformları; masaüstü, web ve mobil uygulamaları içermektedir. Her kullanıcıya özel olarak tanımlanan kullanıcı bilgileri ile sisteme giriş yapılarak; adres, abone ve şebeke sorgulamalarına, konumsal raporlama ve analizlere ulaşılabilmektedir. Kullanıcıların internet erişiminin olduğu her yerde, doğalgaz altyapı bilgi sistemlerine belirlenen kullanıcı bilgileri ile giriş, görüntüleme ve sorgulama yapabileceği, çevrimiçi bir platformun tasarlanarak, doğalgaz sektöründe faaliyet gösteren iki kurum için ortak bir altyapı bilgi sistemleri yapısının oluşturulması sağlanmıştır.

PROJE GELİŞTİRME SÜRECİ

Sistem amaç ve hedeflerinin belirlenmesinin, üretilecek haritaların ve uygulama araçlarının tespit edilmesinin yanı sıra yazılım ve donanım teknik altyapısının oluşturulması aşamalarını kapsamaktadır. ESGAZ ve İzmirgaz CBS birimleri bir araya gelerek ortak hedef ve ihtiyaçları belirlemiştir. Belirlenen kapsam doğrultusunda yazılımcı firma Başarsoft yetkilileri ile bir araya gelinerek use-case’ler çıkarılmıştır. Ortak ihtiyaçların belirlenmesi sonrası uygulamaların çalışabilmesi için sistem ve yazılım gereksinimleri belirlenmiş ve geliştirmeler gerçekleştirilmiştir. Masaüstü uygulaması 64 bit MapInfo üzerinde çalışacak şekilde, katmanlı mimaride geliştirilmiştir. Yapılan işlemlerin ve uygulama hatalarının loglanması için ayrı bir loglama servisi kullanılmıştır. Masaüstü uygulamasının arayüzü için DevExpress komponentlerinden yararlanılmıştır.

Web uygulaması 64 bit olarak geliştirilmiştir. Arayüzde mobil cihazlar da düşünülerek responsive tasarım deseni uygulanmıştır. Web uygulamasında harita kütüphanesi olarak Openlayers, GeoserverveMapXtreme kullanılmıştır. Raporlama modülü masaüstü ve web uygulamasından üretilen raporların hızlı ve tek bir yerden alınabilmesi için sistem diğer uygulamalardan bağımsız olarak geliştirilmiştir. Arayüz olarak yine mobil cihazlar da düşünülerek responsive tasarım deseni uygulanmıştır. Yönetim modülü; web, masaüstü ve raporlama modülünde yer alan işlevlerin ve verilerin düzenlenebilmesi için ayrı bir yapı oluşturulmuştur.

Proje bütününde ESGAZ ve İzmirgaz için ayrı kullanıcı grupları hazırlanmıştır. Bunun yanı sıra kullanıcılar; veri üretiminden sorumlu kullanıcılar ve kurum içi çalışanlar olmak üzere de sınıflandırılmış ve yetkilendirilmiştir. Yönetim modülü içerisinde kullanıcı yönetimi paneli oluşturulmuştur. Kullanıcı yönetimi ile kullanıcı grupları oluşturma, mevcut kullanıcının grubunu değiştirebilme, yeni kullanıcı ekleme, tanımlı kullanıcının uygulamalara erişimini engelleyebilme veya açabilme, kullanıcı yetkilerini değiştirebilme ve görüntüleyebileceği ekranı belirleme özellikleri eklenmiştir. Her araç, menü ve bu araç ve menüler ile açılan bilgi ekranlarında bulunan butonlar kullanıcının ihtiyacına göre yetkilendirilecek şekilde tasarlanmıştır. Bütünleşik bir proje olması sebebi ile mevcutta kullanılan veri tabanları yeniden tasarlanmış ve ortak hâle getirilmiştir.


PROJENİN FONKSİYONLARI

Proje kapsamında son kullanıcıların masaüstü, web uygulaması ve mobil araçlar ile sisteme bağlanarak coğrafi bilgi sistemleri araçları ile iş süreçleri kapsamında istenilen sorgulama, raporlama ve analizleri yapabilmesi hedeflenmiştir. Bu hedef ve belirlenen ihtiyaçlar doğrultusunda web uygulaması tasarımı gerçekleştirilmiştir. Uygulama, sistem yöneticisi tarafından her kullanıcı için özel olarak belirlenen kullanıcı bilgileri ile giriş yapılacak şekilde tasarlanmıştır. Bununla birlikte, iş süreçleri farklı olan sistem kullanıcıları belirli gruplara ayrılmıştır. Bu şekilde, her kullanıcı grubuna ait özel tanımlamaların yapılabilmesi sağlanmıştır. Örneğin, yatırım faaliyetleri takibinde bulunan kullanıcı grubundaki bir kullanıcı doğalgaz şebekesine ait hat metrajları ve malzeme adetlerini detayları ile sorgulayabilmekte ve rapor oluşturabilmekteyken, müşteri hizmetleri kullanıcı grubundaki bir kullanıcı bahsedilen raporları görüntüleyememekte ancak iş süreçlerinde daha çok ihtiyaç duyacağı doğalgaz abonelerini ve tüketim bilgilerini bölgelere göre raporlayabilmektedir.

Bu proje ürünü olan masaüstü, web ve mobil uygulamasından elde edilebilecek başlıca rapor ve sorgulamalar ise aşağıda sıralanmıştır:
- Talep kayıt bilgileri (Servis Hattı Bağlantı Talepleri, kentsel dönüşüm nedenli yıkım bilgilendirmeleri, deplase, döküm)
- Şebekeye ait kullanılan malzeme, çap, adet ve metraj bilgileri ve bu malzemelere ait imalat bilgileri
- Abone bilgileri (Potansiyel abone ve gerçekleşen abone, gaz kullanıcı sayıları vb.)
- Akıllı haritalar (Gaz kullanan ve kullanmayan adreslerin tematik haritası, abone-müşteri yoğunluk haritaları vb.)
- İmalat planlaması yapılan adreslerin detay bilgileri ve harita üzerindeki dağılımı
- Herhangi bir arıza sırasında gazı arzı kesilecek adreslerin bilgisi vb.

SONUÇ

Çalışmada, mevcut durumda CBS tabanlı doğalgaz şebeke bilgi sistemine sahip ESGAZ A.Ş. ve İzmir Doğal Gaz A.Ş.'deki coğrafi bilgi sistemleri iş süreçleri incelenmiş, benzerlikler ve farklılıklar ortaya konulmuş ve teknolojinin sunduğu imkânlar doğrultusunda belirlenen yeni ihtiyaçlar ile birlikte sistem tasarımı yapılmıştır. Sistem tasarımı sürecinde en kritik noktalardan birisi farklı işleyen süreçlerin yeniden gözden geçirilerek en iyi hâliyle yeniden tasarlanması aşaması olmuştur. Bu noktada amaç, kurumların alışkanlıklarını ya da süreçlerini değiştirmek değil, kurumların iş süreçlerini coğrafi bilgi sistemleri teknolojisi çerçevesinde yeniden değerlendirerek hem yönetici düzeyindeki kullanıcıların hem de iç ve dış kullanıcıların sistemden maksimum fayda sağlayabileceği bir altyapı bilgi sistemleri platformunun hazırlanması olmuştur. Bu amaçla, sistem kullanıcılarının talepleri de değerlendirilerek sistemde bulunması gereken raporlamalar ve analizler ortaya konmuştur.

Çalışma sonucunda, farklı lokasyonlarda bulunan ancak hedef faaliyet alanı aynı olan ESGAZ A.Ş. ve İzmir Doğal Gaz A.Ş.'nin mevcutta kullanmakta oldukları CBS uygulamalarının birleştirilerek, standart bir veri tabanı tasarımı ve uygulama modeli içeren bütünleşik bir altyapı bilgi sistemleri uygulamasına geçişi ve yenilenen teknoloji imkânları ile birlikte son kullanıcının CBS araçları ile daha verimli analiz ve raporlamalar yapabileceği bir proje üretimi gerçekleştirilmiştir.