Buderus Batı Alman malı DÖKME DİLİMLİ KALORİFER KAZANLARI DOĞAL GAZ VE sıvı VAKiT Uzun Ömür (30 yıl), % 92 ısıl verim, Verim farkıyla 3 yılda kesin amortisman, Üstün teknoloji, Emniyet, Küçük boyut, Mobilya şıklığı, Şık kontrol paneli, Termostat, termometre, Şalter, hepsi üstünde, Bol yedek parça. Türkiye'de yayılmış servis. Montaj ücretsizdir. Kazan Kapasitesi: 43.000 + 900.000 Kcal/h, 7 özel tip. Kat Kaloriferi Kapasitesi: 15.000 + 50.000 Kcal/h. Boyler Kapasitesi: 420 + 14.000 lt/h. ◄ÖZEL KAT KALORİFERİ VE BOYLER ISITMA ve KLİMA SANAYİİ A.Ş. Barbaros Bulvar,, Marmara Apt. No. 38/1 Balmumcu • ISTANBUL Tel. 172 53 00 • 166 08 04 • 166 93 39 Tlx. 27898 ISNS TR • Fax. 166 11 34 ANKARA irtibat Bürosu • Tel. 309 08 80
Doğal Gaz Vanaları % 100 Sızdırmazlık • Emniyet• Kalite Doğal Gaz tesisatları için üretmekte olduğumuz vanalar "özel sızdırmazlık elemanlı,, Dişli, Soketli veya Flanşlı Çelik Döküm Ballostar Küresel Vanalardır. Ölçüler: 15 - 200 mm (1 /2 "-8") YAKACIK MAKiNE FABRİKASI Şirket Merkezi Kemeraltı Cad. Bankalar Han. K. 5 80030 Karaköy - İstanbul Tel : 145 46 20 151 02 96 (4 Hat) Fax : 149 34 42 Telx: 25304 ymf tr. Fabrika Ankara Asfaltı üstü Kartal - İstanbul Tel : 377 09 95-96 Fax: 377 28 62 Maj'.jaza Necatibey Cad. Karantina Sok. No: 7 Karaköy - İstanbul Tel: 144 33 71 151 18 ·23 DÖKÜM VALF SANAYi ve TiCARET A.Ş. Ankara Bürosu Strasburg Cad. No: 32/3 Sıhhiye - Ankara Tel : 230 23 75 230 46 36 Fax: 231 04 23 lzmir Bürosu Alsancak Atatürk Cad. No: 374/3 Tel: 21 72 08 Adana Bürosu Tel: 15 92 99 Bursa Bürosu Tel: 60 31 87
Dogal Gaz ULUSLARARASI ENERJi TEKNOLOJi ve TESiSAT DERGiSi 8.000 n. NiSAN 1990 7 NATURAL GAS INTERNATıONAL ENERGY TECHNOLOGY AND INSTALLATIONS MAGAZiNE 9 BOTAŞ'tan haberler News from BOTAŞ 12 İGDAŞ'dan haberler News from IGOAŞ 12 EGO'dan haberler News from EGO 13 DÜNYADA VE TÜRKİYE'DE DOĞAL GAZ (Cemal KOZACI) Natura/ gas in the world and Turkey 16 DOĞAL GAZ KULLANIMININ TÜRK SANAYIİNE ETKİLERi (Eren S. İNÖNÜ) The effects of natura/ gas to the Turkish İndustry 20 DUMAN GAZI KANALLARINDA iSi TRANSFERi (Osman F. GENCELİ) Heat transfer ın flue ducts 24 ÇELİK KAZANLARDA DOĞAL GAZ VE RANDIMAN (Tamer ŞENER) Natura/ gas wıth steel boılers and effıcıency 32 DOĞAL GAZ KULLANIMINDA HAT SEÇİMİ VE HAT CİHAZLARI (Duran ÖNDER) Gas traın choıce and gas traın app/ıances ın natura/ gas usıng 38 DOĞAL GAZDA MONOBLOK BRÜLÖRLER (Çetin Şahin KILIÇ) New technology ın natura/ gas burners: Monoblock burners 42 YANGIN EMNİYETLİ KÜRESEL VANALAR (Doğan ÖZGÜR) Bali valves, fire safe type 45 YERALTi BORU VE KABLOLARINI TAYİN ETME PRENSİBİ (Özergen ERYÖNER) Pıpe and cable location theory Sahibi ve Yazı işleri Md. Tanıtım A.Ş. adına Founder and Editor in Chief on behalf of TanıtımA.Ş. Süleyman BULAK Yayın Danışma Kurulu Editorial Board of Advisers Prof. Dr. Cahit ÖZGÜR (İ.T.Ü. Makina Fak. Enerji Ana Bilim Dalı. Bşk.) Prof Dr. Eralp ÖZIL (M.Ü. Yeni Teknolojiler Ar. Ge. Mrk. Bşk.) Prof. Dr. Doğan ÖZGÜR (Y.Ü. Makina Müh. Bölümü Bşk.) Prof. Dr. Mustafa DORUK (O.D.T.Ü. Ö\)retim Üyesi) Prof. Dr. Osman F. GENCELi (İ.T.Ü Makina Fak. Ö!)retim Üyesi) Dr. Emre AKSAN (B.Ü. Ö!)retim Üyesi) Doç. Dr. Kenan MORTAN Mustafa ARAL (M.M.O. lstanbul Şubesi) Herman MINASYAN (ALARKO Do!)al Gaz Konsorsiyumu Proje Md.) Tansu USLU (ALARKO-ALMÜT Dış Tic. Gr. Bşk.) Rezzan ÖZSARFATI (ALARKO-ALMÜT Dış Tic. Gr. Bşk. Yrd.) Özkan AĞIŞ (ENKA A. Ş Gn. Md. Yrd.) Güven GÜNDOĞ (ENKA A.Ş. Hamilabal Proje Md.) Cüneyt VARDAR (EMSAA.Ş.) Erol BAYRAMCI (KUTLUTAŞ A.Ş. Ambarlı Proje Md.) Kıvanç SUNMAN (TOKAR A.Ş. iş Geliştirme Md.) Muhittin TEKMAN (TÜRK DEMİRDÖKÜM FAB. A.Ş.) Duran ÖNDER (ÖNDER LT.D.) Ömer OĞUZ (YETSAN A.Ş.) Dizgi/Tertip/Basım TEKNOGRAFIK Alayköşkü Cad. Şengül Hamam Sok. Alemdar lşhanı No: 109/110/114 Tel: 511 15 93-513 27 03 YÖNETiM MERKEZI/EXECUTIVE EDITORIAL OFFICE: Tanılım A.Ş. Büyükdere Cad. 59/7 Mecidiyeköy (80310) lstanbul Tel: 175 83 59-166 52 17 Fax: 16652 17. Telex: 26869 ssgx 0 Doğal Gaz'da yayınlanan yazı ve çizimlerin her hakkı mahfuzdur, izin alınmadan, kaynak gösterilerek de olsa iktibas edilemez. Fiyatı : 8.000 TL. Single copy price: Europe S 3.75 (Postage included) Overseas $ 5- (Postage included) Yıllık abone: 40.000 TL. Annual subscriptions: Europe: S 15Overseas: S 20-
••• • ••• • •••• • •••••• • • ••••••• • •• ··---------------------••••••••••••• • • H-H--1~--+-+-++++++++++++-ı-+--ı-+--ı-+-H--1--+-+-++-++++++++++++++-ı-+--ı-+-~>-+-l--+4--+4--+4-++-++-+-l--i •••• •• • •• • •• • •• H-1-HI-H-+-+-++-++-++-+++-+-+-+-+-+-+-+-+-+-1-H-+-+-++-++-++-++-+++-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-~-+-+-++-++++++...ı...w •••••••••• • •••• . . . . . . . . . . . . . . . \.... .... .. .. . . . . . . . mııımıımımııımııılııııı~ımımı :::: ::::::::::: +++-+-+-+-+-+-+-H ........ . ..... . .-.,, +-+-+-+-+-+-1-H~ ............•.. +-+-+-+-+-+-~~ •...••••••••••• ' '- - ... ~ iııı r+-+-+-1-HI-H-+-+-+-+-+--+-++-+++' ....,_,ı.....ı..........,_..........,.........., •• • •• • ••• • ••••• ............... ı+-+-+++-+-+-+-+-H .. .. ..... ...... 1'-1-4-+++++-+-+-H ••••• •••••••••• s-+-->--+4--+-+-........... ._..... • • • •• • ••• •• •• • • ~mttt:tmttt:t~ ~ mtt:t:::tm n:ttmttttjj ::::::::::::::: tt-++-+-+-+-+-+-+-+-+-+-1-HI-H-+-+-+-+-+-+-++-++-+++-+-+-+-+-+-+-,+-+-~~-+-+-+-+--l ::::::::::::::: ıı_ 1 ............... ~~ J 1 ..ı ,• ... .. ... .... .... .. , ............................................................... t-+-+-+++++++-+-+-H .. ... .. . ..... . . 1-H-+-+-+++++-+-+-H • ··· · ···· ·· · · · · ~-1-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-l-l••······· •••••• ~ ........................................ ..___._ ........... .. . ... . . . . . . . . . l-+-1-++-++++++-+-H : :::: : ::::::::: 1-+-+-++-++++++-+-H J-+-+ı-t--ı-++-+-+-+-+-~ .. . . . .. ... ... . . z-ı-,ı.....ı....,ı.....ı....,ı.....ı....1-+-<'-'-'-' •• • ••··•• · · • • ·• Jı-++-+-+-+-+-+-+-+-+-+-1-l ···· · · · ··· · ·· ·· I+-+-++-+++++-+-+-+-~ •••••••••••• • •• r-ı--.ı-t--ı-+++++-+-+-+--1--l :: : ::: :::: : : : :: . ................................... ......_ ...................... , .. ..... .. .... . IH-+-+-++-++-++-++-1--1--< • •••••••• • •• • •• ı-++-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-1--l · · · ····· · ······ ~~~'.!::t::t:t:t:t:tttttttttj ·········· ····· :=:=:=t::~~=1=1=t=t::t::t::t::t::t:t:ttttttt:=:=t::tjtj:j:j=t=t=t=t::t::t::t::t::t::t::ttttttttttttjtjtjjjjjjjjj:j:::j::::j::jj ••·· ·· · · · · · · · · · i=ttttjtjjjjjj::t::t::t::t::tttttttttttdddjjjjjjj:j:j:::tttttttttttttdt::Jtltlt:Jjjjj j±±ttt1 :::::: ::::::::: --'-~~-'-'-....1....J.~..ı...L...ı...L..L...L..L..ı...._._J......L._L..L...L..1...J-'-'....1....J.....L....I....J....J......L....L....L...L...L...L...L...L.J-'-.L..J_J......L._L..L.JL..L.l--L..l....L....L...J....J......L....L....L...L.L.LJ •• • • ••• ••••• •• • "GAZ, DOĞAL GAZ ve KİMYASAL AKIŞKANLAR İÇİN" FLANŞ BAĞLANTILI TAM GEÇİŞLİ ÇELİK KÜRESEL VANALAR FLANGE TYPE FULL BORE STEEL BALL VALVES "FOR GAS, NATURAL GAS AND OTHER CHEMICAL MEDIA" ELSEL A.Ş. bir ELGİNKAN topluluğu kuruluşudur. ELSEL GAZ ARMATÜRLERİ SANAYİ VE TİCARET A.Ş. Genel Dağıtıcılar: ELMOR TESİSAT MALZEMESİ TİC. A.Ş. EMPA ENDÜSTRİ MALZEMELERİ PAZ. A.Ş. Kemeraıtı Cad. Ümmehan No: 71 Kat 2 Karaköy - İstanbul Tel : (1) 1517006 (6 Hat) Faks: (1) 149 90 91 Tlx: 24342 Kemeraltı Cad. Ümmehan Kat 3 Karaköy • İstanbul Tel : (1) 143 08 27- (1) 144 31 45 Faks: (1) 145 03 57
:::::::::::::::::::: ::::::::::::::-----------------------:::::::: ::::::: .. ............ ... ... .... .. .. ...... . ... .. .. .. . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . . . . ;s; -~~~~~ ... ........... . ,...,.....--,....,..........,...,,....,....,..-t-t-1 ••••••••••••••• ~•'H-++++-+-+-t-++++-H •••••••• ••••••• fr+-t-+-t-++++-t-+-t-+++-1 :::::::: ::::::: ... ... ..... ... . r+-f-++++-+-+-t-++-t-+--,H-+++-H-+++-t-H .••.•.•....••.. . . . . . . . . . . . . . . . ,..,....,.....,....,....,.........,_.,....,....,.........,_t-t ....... ....... . ,-t-t-+-+-t-++++-H ::::::::::::::: ++-H-+-t-t--ı---t-1 ............ . . . ........,.....,....,....,.~t-t . . . . . .. . . ...... ............... -,-,-t-t-,.........,...-,-,-~ ;--H---t-t-t-t-t--t-t-t-t-t--r-t- ••••• • ••••••••• --"'H-++-t-+-t-t--+++t-+-,H--+++t-+-,H--+-t+t-+-,ı-++-t+-H ••••••••••••••• ''GAZ, DOĞAL GAZ ve KİMYASAL AKIŞKANLAR iÇiN'' VİDA BAĞLANTILI TAM GEÇİŞLİ MONOBLOK ÇELİK KÜRESEL VANALAR SCREW TYPE FULL BORE MONOBLOCK STEEL BALL VALLES "FOA GAS, NATURAL GAS AND OTHER CHEMICAL MEDIA" ELSEL A.Ş. bir ELGİNKAN toplulu~u kuruluşudur. • ELSEL GAZ ARMATÜRLERİ SANAYİ VE TİCARET A.Ş. Genel Da(ııtıcılar: ELMOR TESİSAT MALZEMESİ TİC. A.Ş. EMPA ENOQSTRİ MALZEMELERİ PAZ. A.Ş. Kemeraıı, Cad. Ümmehan No: 71 Kat 2 Karaköy • lstanbıJI Tel : (1) 1517006 (6 Hat) Faks: (1) 149 90 91 Tlx: 24342 Kemerallı Cad. Ümmehan Kat 3 Karal<öy • lstanbul Tel : (1) 143 08 27 • (1) 144 31 45 Faks: (t) 145 03 57
ERENSAN •• •• USTUN KAZANLAR •• • URETIR Erensan/Ygnis kazanları üst_ün İsviçre teknolojisiyle üretilen doğalgaza tam uyumlu, yüksek verimli kazanlardır. erensan ERENSAN iSi SANAYİ A.Ş. Sanayi Cad. Selvi Sokak 7 34530 Yenibosna İSTANBUL Tel: 551 05 oo 16 hat ) Telefaks: 551 34 84 Teleks: 28649 eısı ır Telgraf: Ygniser/İstanbu1
GÖKCE I - Doğal gaz brülörlerı En az yakıt, en yüksek randıman, en garantili ısınma! GÖKÇE-CUENOD GÖKÇE• CUENOD GÖKÇE-CUENOD lırülörlerl ekonomiktir, lırülörleri emniyetllcllr, genlt lılr servlı tetkllatına ranclımanı yüksektir. kullanımı kolayclır. sahiptir, lırülörlerln Tam otomatik basınçlı püskürtme Yüksek karşı basınçta güvenle lıakımı kolayclır. sıstemıvıe çalışır. özel AGP ç~lışan fana sahiptir. oöK~ı Brü~ör 20 yıllık üretim sistemi ile optimum hava-gaz Tum fonksıyonıarı tam otomatik tecrubesının yanı sıra çok geıışmış karışımına sahiptir. Düşük lyonızasyon k~ntroı sıstemı ile servis teşkilatına çab1ukve üvenıı aoğal gaz sarfiyatı ile en yüksek denetlenir. Alumınyu~~an ımaı hizmet veren yetişmiş se~ıs randımanlı yanma sağlar. edllmlş aerodinamik govde 1 1 hl ti sayesinde gürültüsüz çalışır. e eman arına sa P r. Dikkat: Teknik heyetimiz talepler üzerine firmaları ziyarete başlamıştır. Çağırın sızıerıe de görüşeıım. imalat 1 GÖKÇE ;r. MAKINA TESiSAT ve TiCARET A.Ş. BRÜLÖR ve ısı SANAYi TlcARET A.Ş. Necatlbey Cad. No. 18 Karaköy/ISTANBUL Davutpaşa Cad. Serçekale Sok. P.K.837 Karaköy • Fax: 143 37 82 NO. 11 Topkapı/lSTANBUL Tel: 1S2 44 00 (5 HATl Tel: 567 20 07 • 567 20 13
DOĞALGAZ TESİSLERİ, YAKMA SİSTEMLERİ CİHAZ ve ARMATÜRLER PROJE - DANIŞMANLIK - TAAHHÜT İZMİT STOKTAN CİHAZ TESLİMİ kromf. schrocler Kromschröder Türkiye Temsilcisi ÖNDER Ltd. Şti. Sanayi Fırınları - Gaz Teknolojisi Akbank İşhanı K.4 İzmit/KOCAELİ Tel: (21) 11 77 97 - 14 17 55 Fax: (21) 14 17'55 D önder
GAZ BRÜLÖRLERİ ENERJİDE EKON.OMİ e DOĞAL GAZ ve LPG BRÜLÖRLERİ . . e ÇiFT VAKiT KULLANMA IMKANI • 10.000 kcal/s -5.000.000 kcal/s kapasite TÜM DOĞAL GAZ PROBLEMLERiNiZDE lr. ı GÜVENİLİR DOSTUNUZ tj.e sanYAPI ELEMANLAR! TİCARET VE SANAYİ A.Ş. Merkez :Necatibey Cad. No: 65/4 80030 Karaköy - lstanbul Tel : 143 47 62 • 143 47 63 Fax : 151 96 19 Telex : 38 061 ysan tr SATIŞ : Necatibey Cad. No: 2 80 030 Karaköy - IST Tel : 143 65 74 149 4311 ANKARA BÖLGE MOO: Gazi Mustafa Kemal Bulvarı 92 / B Maltepe / Ankara Tel: 230 60 66 • 230 60 67
Demirdöküm doğalgaz ürünleri Demirdöküm, tüm müşterilerimizin isteklerine cevap verecek geniş bir mamul çeşidini, kullanıma sunmaktadır. KOMBİ-DOĞAL gµofbenli ııo;,ı '"" '" " - - Doğal Gazlı Termosifon Doğal Gazlı Şofbenler Kat Kaloriferi T C - - ~ .,,,,,. . ~ - J□Efı□L ... ......,, _,, Döküm dilinli k=lar Doğal Gazlı Hermetik Soba Doğal Gazlı Baca a • D-om-est-ik v-eE-ndu-·stnl.lylel!l-();_ _ _ _ _ _ _ _ DEMİRDÖKÜM/ELCO BRÜLÖRLERİ Doğal Gaz Brülörl en 1 1 DEMİRDÖKÜM/ELCO brülörleri teknolojik ::,...--:t~Cli~" -ı er gelişmenin ürünü olup, üstün tasarım özellikleri ile .. büyük avantajlar sağlamaktadır. • Ekonomiktir • Düzenli yanar • Havayı kirletmez • Sessiz çalışır • Motoru, yüksek performansda düşük akım çeker • 11-29500 KW kapasiteleri arasında h~r güce cevap ___________________. verecektiplerimevcuttur. · ENDÜSTRİYEL TESİSLERİN DOĞAL GAZA DÖNÜŞÜM HİZMETLERİ, DOĞAL GAZ VE ISI DANIŞMA MERKEZLERİMİZCE YAPILMAKTADIR. -Brülörlerimiz DiN 4756 ve 4788 standartlarına uygun olup, DVGW tasdiklidir. (1) Demirdöküm® ___________ DOĞAL GAZ ve ISI DANIŞMA MERKEZLERİ _ _________ ___ İSTANBUL • Mürbasan Sok. Koza İş Merkezi CBlok Kat 1112 Balmumcu-İstanbul Tel: 175 36 66 (IO Hat) • Kartaltepe İncirli Cad. Yeşilada sok. Adile Halit Apt. Bakırköy-Istanbul ANKARA Cinnah Caddesi 1/ B Kavaklıdere-Ankara Tel: 167 87 78 BURSA İZMİR Ahmet Hamdi Tanpınar 861. Sokak Jüt Han Na. 72 Cad. No. 5/ABURSA Kat 6/602 Konak-İzmir Tel: 23 1099 Tel: 1960 33 SAMSUN Cumhuriyet Meydanı, Cumhuriyet lşhanı No. 1/ B SAMSUNTel: 15 IO 52
BOT Aş_' tan haberler Newsfrom BOTAŞ. BOTAŞ'IN YENİ PROJELERİ Sıvılaştırılmış Doğal Gaz (LNG) Terminali: Doğal gaz tüketicisi tüm ülkelerde arz güvenliği açısından tek bir arz kaynağına bağlı kalmama ve arz esnekliklerini aıttırma amacıyla doğal gazı depolama eğilimi görülmektedir. Bu amaçla, ülkemizde de doğal gaz arz kaynaklarının çeşitlendirilmesi, arz güvenliğinin ve arz esnekliğinin arttırılması için hem baz yük tesisi olarak çalıştırılmak, hem de ihtiyaç duyulduğunda pik düşürücü olarak devreye sokulmak üzere bir LNG terminali kurulması planlanmıştır. Böylece arz kaynağında herhangi bir problem ortaya çıktığında sanayi ve konutların yakıtsız kalmaması temin edilmiş olacak ve SSCB kaynağına ilaveten ikinci bir kaynak sağlanmış olacaktır. LNG terminaline yapılacak olan depolama tankları acil durumlarda özellikle şehir kullanımlarının başlatılması ile onaya çıkacak mevsimsel talep değişikliklerinde gaz arzının güvenliğini ve sürekliliğini sağlayacaktır. Ayrıca beklenmedik durumlarda spot LNG ile gaz sisteminin kesintisiz işleyişi emniyete alınmış olacaktır. Bu amaçla, 14 Nisan 1988 tarihinde Cezayir'le LNG Alım-Satım Anlaşması imzalanmıştır. Anlaşma 20 yıl sürekli olup, LNG alımlarının, 1992 yılı sonundan itibaren başlaması beklenmektedir. Yılda 2 milyar 111 3 doğal gaz eşdeğeri, LNG alımı yapılacaktır. LNG İthal Terminali, İstanbul'un 95 km. batısında Marmara Ereğlisi'nde inşa edilecektir. Terminal yaklaşık 25 km'lik bir boru hattıyla SSCBTürkiye Doğal Gaz Boru Hattı şebekesine bağlanacaktır. LNG İthal Terminali Yapımı için çıkılan ihaleyi TECHNIGAZ (Fransa)/STFA konsorsiyumu ile sözleşme imzalanmış, kredi anlaşmaları tamamlandıktan sonra, 12 Eylül 1989 tarihinde sözleşme yürürlüğe girmiş ve müteahhite yer teslimi yapılmıştır. Şu anda geçici tesislerin yapımına başlanmış ve saha düzenlenmesi tamamlanmıştır. Bir ay önce başlanılan hafriyat çalışmaları halen devam etmektedir. Terminalin yapım süresi 36 aydır ve 1992 yılı sonunda tamamlanacaktır. Doğal Gaz İletim Hatları: Bulgaristan sınırında, Malkoçlar mevkiinden yurdumuza girip, Ankara'ya kadar uzanan ana hanın eneıii tüketimi yoğun olan diğer bölgelere de uzatılması için ön çalışmalar yapılmıştır. Bu çalışmalar sonucunda Adana, İzmir ve Karadeniz Ereğli'nin muhtemel tüketim odakları olabileceği tespit edilmiştir. Ankara'dan Kırıkkale'ye gidecek hat, Kırıkkale'den sonra güneye BOTAŞ'ın mevcut bulunan Yumurtalık-Kırıkkale Ham Petrol Boru Hattı güzergahını takip ederek Aksaray-Adana-Mersinİskenderun'a ulaşacak ve bu hattan sınai tesislerin yoğun olduğu Kayseri ile Konya istikametine branşmanlar yapılacaktır. Batıya ise, Bursa'dan Balıkesir-Manisa-İzmir hattı ile kuzeye İzmit üzerinden Adapazarı-K.Ereğli ve Karabük hattıyla ulaşılması planlanmıştır. Bu üç bölgeye uzatılabilecek doğal gaz üretim hatları ile ilgili mühendislik hizmetleri için ihaleye çıkılmış ve ihaleyi TÜMAŞ/NOVACORP (Kanada) Konsorsiyumu kazanmıştır. TÜMAŞ/NOVACORP konsorsiyumu ile 5Mart 1990tarihinde sözleşme imzalanmıştır. TÜMAŞ/NOVACORP konsorsiyumu çalışmalarına başlamıştır, çalışmalar yıl sonuna kadar bitirilecektir. Bursa Doğal Gaz Dağıtım Şebekesi: Bursa il merkezinde yapılacak olan doğal gaz dağıtım şebekesiyle ilgili olarak, BOTAŞ tarafından yapılan çalışmalar tamamlanmış olup, 5Nisan 1990 tarihinde Müşavirlik ve Mühendislik ihalesine çıkılmıştır. Yapım ihalesine de en kısa zamanda çıkılacaktır. 9
Yıllık Sözleşme Miktarı 300.000 - 1.000.000 1.000.001 - 5.000.000 5.000.001 - 15.000.000 15.000.001 - 50.000.000 50.000.001 -100.000.000 SINAYİ MÜŞTERİLERE UYGULANACAK OLAN DOĞAL GAZ SATIŞ TARİFESİ (KDV Hariç) Kesintili Satış Kesintisiz Satış Fiyatı Fiyatı PROSES BUHAR TUkWh TUSm3 TUkWh TUSm3 TUkWh TUSm3 28.74 306 30.59 325 29.65 315 28.01 298 29.65 315 28.74 306 25.79 274 27.83 296 26.89 286 25.08 267 27.09 288 26.00 276 24.71 263 26.37 280 25.27 269 SINAİ TÜKETİCİLERİN DOĞAL GAZI ELEKTRİK TÜKETİMİNDE KULLANMALARI HALİNDE UYGULANACAK OLAN TARİFE (KDV Hariç) Yıllık Sözleşme Miktarı Sm3 /yıl 300.000 - 1.000.000 1.000.001 - 5.000.000 5.000.001 - 15.000.000 15.000.001 - 50.000.000 50.000.001 -100.000.000 10 Kesintili Satış Kesintisiz Satış TUkWh Fiyatı TUSm3 TUkWh Fiyatı TUSm3 31.79 338 33.73 359 30.85 328 32.77 348 28.58 304 30.65 326 27.78 295 29.86 317 27.43 292 29.05 309 Not: 1) Bu fiyatlara% 5 KDV ilave edilecektir. 2) 1 Sm3 : 15 °C ve 1.01325 bar mutlak basınçtaki 1 m3 gazın hacmine tekabul eder. 3) Kesintili müşteriler, sistem gerektirdiği zaman BOTAŞ tarafından önceden haber verilerek gaz arzı kesilebilen müşterilerdir. Kesintili satış fiyatı 6 haftalık kesinti süresine göre hesaplanmıştır. 4) Kesintili veya kesintisiz tarifeyi seçmek müşterinin isteğine bağlıdır. 5) Fiyatlandırmada doğal gazın 9155 Kcal/Sın3 olan üst ısıl değeri esas a ltnın ıştır. 6) Müşteriler tesislerine talep ettikleri azami saatlik çekişin her 1 ın3'ü için aylık 750 TL. sabit hizmet ücreti öderler. 7) Bu fiyatlar 01.04.1990 -30.06.1990 tarihleri arasında geçerlidir.
BOTAŞ'la sözleşme yapan firmaların son listesi açıklandı. List of companies wich signed a contract with BOTAŞ MÜŞTERİNİN ADI İNSA SÜMERBANK HOLDİNG ŞİŞECAM (Çerçeve ani.) BEŞ~R TO~. SAN. VE TIC: A.Ş. A~DIK_TUGLA_SAN. VE TIC. ~-Ş■ AGAOGLU TU~LA SAN. VE TI_C. A.Ş. MARMARA '!UGLA SAN. V~ TIC. A.Ş. YILMAZ TUGLA SAN. VE TIC. A.Ş. FERHAT T~ĞLA SAN. VE °!'İC. A.Ş. DERYA '!UGLA SAN. Vi? TIC. A.Ş. TEK TUGLA SAN. VE TIC. A.Ş. HAS TUĞ-=A SAN. VE Tİ~. A.Ş. RENK TUG!-A SAN. VE Ti(?. A.Ş. TOLGA TUGLA SAN. VE TIC. A.Ş. VOLKAN 2. TUÇ. SAN. VE T!C- A.Ş. VOLKAN 3. TUG. SAN. VE TIC. A.Ş. NUH ÇİMENTO (Çerçeve ani.) NUH ÇİMENTO (Çerçeve ani.) PROFILO GÜMÜŞSUYU BURSAOS B LEVER-İŞ TÜRK HENKEL BORUSAN ASLAN ÇİMENTO AK ÇİMENTO MODERN KARTON BASF-SÜMERBANK VİTRA TOPRAK HOLDİNG (Çerçeve ani.) TOPRAK HOLDİNG (Çerçeve ani.) KOÇ HOLDİNG (Çerçeve ani.) KOÇ HOLDİNG (Çerçeve ani.) KOÇ HOLDİNG (Çerçeve ani.) KOÇ HOLDİNG (Çerçeve ani.) ÇİTOSANJÇerçeve ani.) ÇOLAKOGLU HASTEKS SÖĞÜT SERAMİK SORMAŞ ESKİŞEHİR O S B O. BURSA ÇİMENTO OLMUKSA ASİL ÇELİK YILDIZ TEKSTİL AROMA AKKÖK (Çerçev ani.) TESİSİN ADI VE YERİ İ nsa/AMBARLI Sungipek/GEEMLİK Çayırova Cam/ÇAYIROVA Malkara Yolu Barbaros{rEKİRDAĞ Hayrabolu Yolu Barbaros{rEKİRDAĞ Hayrabolu Yolu Barbaros{rEKİRDAĞ Barbaros{rEKİRDAĞ Barbaros{rEKİRDAĞ Barbaros(TEKİ RDAĞ Barbaros(TEKİ RDAĞ Hayraboyu Yolu Barbaros(TEKİ RDAĞ Barbaros(TEKİ RDAĞ Nuh Çimento/HEREKE Nuh Kireç/HEREKE Profilo/ÇERKEZKÖY Gümüşsuyu/ÇERKEZKÖY O S B BURSA Lever-İş/Dİ LOVASI Türk Henkel/ÇAYIROVA Borusan/GEMLİK Aslan/DARICA Akçimento/İSTANBUL Modern Karton/ÇORLU Basf/DİLOVASI Vitra/BOZÜYÜK Toprak Seniteri/BOZÜYÜK Toprak Kağıt/BOZÜYÜK İzocam/D İ LOVASI Demirdöküm/BOZÜYÜK Tofaş/BURSA Arçelik/ÇAYIROVA Bozüyük Seramik/BOZÜYÜK Çolakoğlu/DİLOVASI Hasteks/ÇERKEZKÖY Söğüt Seramik/SÖĞÜT Sarmaş/SÖĞÜT O .S.B./ESKİŞEHİR B.Çimento/BURSA Olmuksa/D İLOVASI Asil Çelik/ORHANGAZİ Yıldız Teks./GÜRSU Aroma/GÜRSU Aksa/YALOVA 11
~~İGilAS i G DAŞ'tan haberler News /rom İGDAŞ EGO 12 İstanbul'da doğal gaz şebeke yapım çalışmaları öngörülen program hızını aşarak devam etmektedir. Halen şehrin 70 ayrı yerinde kazı ve boru döşeme ekipleri çalışmaktadır. Mart ayı sonunda 80 km. çelik ve 240 km. polietilen olmak üzere yak- . !aşık 320 kın. boru döşenmiştir. Mayıs ayı içinde 20/4 Bar'lık bölge regülatörlerinin montajına başlanacaktır. Önümüzdeki günlerde çelik boru şebekesinin biten kısımları için hidrostatik basınç testlerinin yapılması da planlanmıştır. Çelik dağıtım şebekesinin korosyona karşı dirençlerini arttırıp ömürlerini uzatmak için impressed-current aktif redresörleri tüm çelik borulara tatbik edecektir. Bu iş için belirlenen yedi adetaktifkatodik koruma i5tasyonunda ferrosilisyı.ıın anodlar kullanılacaktır. Test noktaları ve izolasyon bağlantıları inşasına Nisan ayı içinde başlanacaktır. EGO'dan haberler News /rom EGO Doğal Gaz Danışma Kurulu 3 Mart1990 tarihinde BOTAŞ, EGO, iGDAŞ, GAZİ ÜNİVERSİTESİ, O.D.T.Ü., T.S.E., T.M.M.O.B. (Kimya, Makine, Metalurji, Elektrik Odaları) temsilcilerinin katılımıyla Ankara'da toplandı. Ocak ayında yayınlanan İÇ TESİSAT YÖNETMELİĞİ incelenerek, Enerji Bakanlığı, T.S.E., ÜNİVERSİTELER ve T.M.M.O.B.'ye gönderilmesine ve istenmesine karar verildi. ISITMA, EMNİYET, EĞİTİM, STANDART HAZIRLAMA konuları ile ilgili çalışmaları yürütmek üzere alt komiteler oluşturuldu. ISITMA alt komitesinin 24 .Mart 1990 günü EGO Genel Müdürlüğünde yaptığı toplantıda, Ankara'da dönüşümü gerçekleştirilecek 13.500 adet kazanın yenileriyle değiştirilmesi gereken 6.500 adedinin üretim, ve/veya ithalatını yapabilecek firmaların tesbiti için firmaların bir anket forı)1U düzenleyerek EGO Genel Müdürlüğüne göndermeleri istendi. Anket sonuçlarına göre uygun görülen firmalarla bir protokol düzenlenerek tüketiciye yalnızca söz konusu firmaların tavsiye edilmesi kararlaştırıldı. Anket formunda; üretilen kazanların teknikspekleri, yanma verimi, baca gazı sıcaklığı ve özelikleri, üretim kapasitesi ve/veya ithalat programları gibi hususlar yer alıyor. Öğrend iğimize göre, Kazan ve Basınçlı Kaplar Sanayicileri Birliği yetkilileri bu konudaki görüşleri önümüzdeki günlerde EGO Genel Müdürlüğüne iletmek üzere Ankara'ya gideceklerdir.
Dünyada ve Türkiye'de Doğal Gaz Cemal KOZACI 1949 yılında doQdu. ilk ve orta ö(lrenimini istanbul'da tamamladıktan sonra 1974 yılında O.D.T.Ü Kimya bölümünden mezun oldu. Teknik Emniyet Mühendisligi konusunda İngiltere ve Almanya'da kurslara katılmış ve bu alanda danışmanlı k ve malzeme satış hizmetleri veren bir şirket kurarak yönetiminde bulunmuştur. Haziran 1989'dan beri İGDAŞ Genel Müdür Yardımcısı olarak çalışmaktadır. NATURAL GAS iN THE WORLD ANO TURKEY Abstract: By this article reserves, consumption and demand ofnaturelgas as we/1 as other fuels are studied. Moreover distribution of fue/ consumption in the biggest town in Turkey lstanbul and the share that naturel gas wi/1 get in this distribution is declared. Özet: Bu yazıda dünyada ve Türkiye'de diğer yakacaklar ile birlikle doğal gazın, rezerv durumları, lükelimleri ve talep durumları incelenmiştir. Ayrıca, Türkiye'nin en büyük şehri lstanbul'da bugün kullanılan enerji türlerinin dağılım ile ilerki yıllarda bu dağılımdan doğal gazın alacağı pay açıklanmışıı r. Enerji tüketimi gelişmişliğin bir göstergesidir, ölçütüdür. Bugün dünyamızda yaklaşık 4.2 M_ilyar insan ve kişi başına ytlda ortalama olarak 1,5 Ton taş kömüre eşdeğer enerji tüketilmektedir. Yüzyılın başlarında dünya nüfusunun 6 ile 6.2 Milyar1a, bireysel tüketimin ise 2,9 Ton 1a ulaşacağı varsayımından yola çıkarak iki binli yılların başlarında dünya enerji gereksinimini 18 Milyar Ton taş kömüre veya 460x10ı5 kJ (110X10'5 kcal) ısıya eşdeğer olacağı söylenebilir. Ne varki, dünya nüfusunun ancak %25 kadar bir bölümüyaşamlarını rahat koşullarda sürdürebilmekte ve bu kesimde tüketilen enerjinin kişi baJına maliyeti tükettikleri gıda maddelerinin 12 katına ulaşmaktadır. Oysa fakir ülke insanın tükettiği eneıii tutarı, bulabildiği gıda maddeleri değerinin iki katı bile değildir. Tüketimde bu aşırı farklılıkların en azından bir parça giderilmesi ancak yeni enerji kaynaklarının devreye sokulması ve halen kullanılmakta olanların daha akılcı ve daha verimli bir şekilde değerlendirilmesiyle olası görülmektedir. Dünya enerji tüketiminde kaynak kullanımının son otuz yıldaki değişimi Çizelge l 1deki gibidir. Bu çizelgeden, enerji tüketiminde katı yakıtların payının giderek azaldığı, sıvı yakıtların payının ise giderek yükseldiği görülmektedir. Ayrıca yine Çizelge 1. Dünya enerji tüketiminde kaynak tüketimi. Yıllar Enerji Kaynakları 1955 1965 1975 1985 Kömür 50.5 39.0 28.2 30.5 Akaryakıt 31.7 37.8 45.7 37.9 Dogaı Gaz 10.5 14.1 18.8 19.9 Hidro-Elektrik 7.3 8.2 5.8 7.4 Nükleer 0.9 1.5 3.2 bu çizelgeye göre, petrol ve doğal gaz bugün enerji gereksiniminin yaklaşık %6O1 ını karşılamaktadır. Ülkemiz planlı kalkınma dönemine ilişkin (1962-1986) enerji tüketimindeki kaynak kullanımı ise Çizelge 21de verilmiştir. Bu kullanım alışkanlığı sürdüğünde, Çizelge 31de özetlendiği gibi ikibin yılına kadar petrol ve doğal gazın ana enerji kaynağı olma özeliklerini sürdürmesi beklenmektedir. Çizelge 2. Planlı Kalkınma döneminde Türkiye'de enerji kaynak tüketimi. Katı Sıvı Dogaı Yıllar Yakıtlar Yakıtlar Gaz Hidrolik 1962 1982 1986 57.8 28.5 34.4 37.7 57.4 54.1 0.1 1.7 4.5 14.0 10.8 Peki bu kullanım alışkanlığı ile bunlar dünyamıza daha ne kadar yetecek? Dünyada yaygın olarak kullanılan doğal gazın 1976 yılı itibarıyle toplam rezerv miktarı 102.2Tirilyon 111 3 olup, ülkelere dağılımda %42.9 1luk biroranla S.S. C.B. en bü13
14 yük paya sahibidir. Çizelge 3. Dünya birincil enerji talebi. Dünya Birincil Enerji Talebi 2000 Yılı 2020 Yılı MilyarTKE Milyar TKE Talep Talebin Karşılanması Taşkömürü, Linyit Petrollü kum Petrol Doğal Gaz Nükleer Enerji Toplam AÇIK il 24.8 17.4 6.0 4.4 3.5 3.5 7.2 5.8 3.9 1.5 3.0 1.5 23.6 18.0 -1 .2 0.6 Kaynak: Batı Almanya Shell A 50.3 12.0 7.0 3.7 7.8 7.8 37.5 12.8 1. Enerji talebinde yıllık artış% 3.6 il. Enerji talebinde yıllık artış% 2.6 TKE : Taş kömürü eş değeri il 27.4 9.0 7.0 3.7 3.0 3.0 26.5 -0.9 Herhangi bir yıla ilişkin rezerv kapasitesi o yıldaki üretme oranı (R/P-ratio) söz konusu rezervin ömrünü verecektir. Bu durumda Çizelge 4'de görüldüğü gibi dünya enerji kaynakları içinde en uzun ömürlü olanı kömürdür. Çizelge 4. Doğal gaz ve petrolün kullanılabil ir rezerv ömrü. Doğal Gaz Petrol Ku l lanıl abi lir Rezervi 108 136.5 Kul lanılabilir Rezerv ömrü 50 30 Türkiye'cleki doğal gaz rezervlerine gelince, ülkemizde başta Trakya Hamitabat olmak üzere Mardin-Camurlu'da gaz rezervlerimiz vardır. Hamitabat üretebilir rezerv miktarı 12.8 Milyar m3yıllık üretim 450 Milyon m3'tür. Ülkemize öncelikle alternatif enerji sağlamak ve yanı sıra şehirlerde anan hava kirliliğine bir çözüm getirmek amacıyla dışarclan doğal gaz alınmasına karar verildiği belirtilerek bu nedenle 1983 yılında başlayan çalışmalarla geniş bir pazar araştırmasının yürütüldüğü, gaz sisteminin en rantabl kullanılabileceği bölgelerin saptandığı açıklanmıştır. S.S.C.B. ile Türkiye arasında 18 Eylül 1984 tarihinde imzalanan anlaşma ile Soyutgazeksport ve BOTAŞ kuruluşlarına ticari anlaşma yapma görevi verilmiş, doğal gazın ithali 14 Şubat 1986 tarihli Türk-Sovyet Ekonomi Komisyonunda karara bağlanarak 18 Temmuz 1986 tarihinde ele boru hattının yapımına başlanmıştır. 1987-2011 dönemine ilişkin Türkiye'de doğal gaz kullanımının sektörlere dağılımı ise aşağıdaki gibi planlanmıştır. Elektrik %47 Gübre %10 Sınayi %21 Konut-Ticari %22 Toplam %100 Görüldüğü gibi dünya genelinde doğal gazı elektrik üretiminde kullanma eğilimi azalmaktadır. Örneğin tükettik leri doğal gazın bir kısmını ithal etmekte olan İngiltere ve Fransa gibi ülkelerde elektrik üretimi için ayrılan pay %1 ve %3 kadardır. Pik zamanlarda devreye sokulması amacıyla Cezayir ile 20 yıl süreli bir LNG (sıvılaştırılmış doğal gaz) alım anlaşması 14 Nisan 1988'de imzalanmış olup ilk alım 1992'cle başlayacak 1996'da da 2Milyar m3/yıl ile plato periyoda ulaşacaktır. Söz konusu LNG-Terminali Marmara Ereğlisi'ncle kurulacak ve yaklaşık 25 kilometrelik boru hattı ile S.S.C.B-Türkiye Doğal Gaz boru hattına bağlanacaktır. Doğal gaz kullanımı ile enerji dengeleri şöyle değişecektir. -Petrol ürünlerinin toplam tüketimindeki payı %41'e düşecek, doğal gazın ise %6'ya çıkacaktır. -İthalatta petrol ürünlerinin payı %80'den %72'ye düşecek, ithalatın 0/oll'ini doğal gaz oluşturacaktır. S.S.C.B. ile yapılan anlaşma gereği gaz bedelinin %70'nin mal karşılığı ödenmesinin ülke ekonomisi için uzun vadeli bir ihracat potansiyeli olması yanısıra ihracat ürünlerinin kalitesinin gelişmesine, yeni pazarların doğmasına yol açacaktır. Türkiye'nin en kalabalık olan şehri İstanbul 1975-1980 arasında Türkiye genelinde görülen hızla artan kentleşme oranına paralel olarak nüfus artış hızı yılda ortalama binde 38.9 ile Türkiye nüfus yıllık artış oranının çok üstündedir. Bu aıtış doğumlardan çok göçlerden olmakta Türkiye'de kilometre kare başına ortalama 48 kişi düşerken, İstanbul'cla bu sayı 830'a çıkmaktadır. Ayrıca Türkiye Sanayi Kuruluşlarının yaklaşık %4011 İstanbul ve çevresinde bulunmaktadır. Gerek artan nüfus gerekse artan endüstrileşme hareketlerine paralel olarak kentin enerji tüketi-
mi de gün geçtikçe artmış bu da beraberinde artık kendini hissettirecek boyutlara ulaşan hava ve çevre kirliliğini getirmiştir. Şehirde ı_sınma için kullanılan enerji türlerinin dağılımı şöyledir. Enerji türü o/o Fuel-Oil 49.43 Gazyağı 6.89 LPG 7. 27 Elektrik 8.75 Havagazı 0.94 Taş kömürü 2.9 Linyit 4.97 Biriket o. 1 Kok 3. 21 Odun 15. 54 Görüldüğü gibi enerji kullanımında havagazının payı minimumdadır. Halen İ.E.T.T işletmeleri tarafından üç eski fabrikada taş kömürünün damıtılmasıyla havagazı üretilmekte, üretilen bu gaz %75'i çelik, %25'i döküm toplam 800km.'lik dağıtım şebekesi ile aboneye ulaşmaktadır. Yaklaşık 140,000 cihaza sahip 80.000 abone, 10-15 mbar alçak basınçta havagazını konutlarda mutfak ve sıcak su gereksinmesinde kullanmaktadır. Gaz eldesinde kullanılan kömürün kalitesinin değişken, üretim tesislerinin eski ve yıpranmış olması nedeniyle gazın kalorifik değeri düşüktür. Basınç ve debi zayıf ve olup ihtiyaca cevap vermekten uzaktır. Bu nedenle havagazı kullanan tüketici sayısı hızla azalmış, hava gazı sanayi de enerji kaynağı olarak yer alamamıştır. Katı ve likit yakıtların gereği gibi yakılmaması sonucu havaya atılan katı partikül ve zehirli gaz atıkların gerek insan sağlığını gerekse ekolojik dengeyi bozduğu bilinen bir gerçektir.. Oysa doğal gazın; -Temiz bir yakıt olması, - Yanma sonucu petrol ve kömüre oranla çok daha az çevre kirliliğine yol açması, -İstenen bir çalışma sıcaklığının kolayca ayarlanabilme esnekliğinin olması, - Endüstriyel uygulamalarda eneıii tasarrufu sağlaması, ürün verim ve kalitesinin yükselmesi gibi özelikleri doğal gazın kullanılmasını cazip kılmıştır. Ekolojik bakımdan doğal gazın bugün kullanılan havagazının bütün avantajlarına sahiptir. Devreye girmesiyle bugün işletmede olan ve çevre sağlığı açısından devamlı şikayet konusu olan kömürden gaz üretim tesislerine gerek duyulmayacak, bu tesisler peyder pey kaldırılacaktır. Doğal gazın kullanılmaya başlanmasıyla toplam eneıii olarak LPG'den %35 fuel-oil'den %23 pay alacağı beklenmektedir. il erki yıllarda linyit kullanımından %25 dolayında pay alacağı hesaplanmaktadır. Daha ilerki yıllarda çevre kirl i l iğin i önlemek açısından tüm linyit kullanımın yerini alması amaçlanmaktadır. Dağıtımı yapılacak olan doğal gazın %20'nin meskenlerde yemek pişirme, sıcak su hazırlama, %15'nin ısınma periyodunda ısınma amacı ile, %15'nin ticarethanelerde, %50'nin ise endüstride kullanılması planlanmıştır. Önümüzdeki yıllarda (7 yıl) doğal gazın fuel-oil ve linyit yerine kullanılmasıyla istanbul'da elimine edilecek SO2oranının %40, kirlilik oranının %56 civarında olacağı beklenmektedir (I.B.R.D. 1986). İstanbul içinde gaz dağıtım işini yürütmek için kurulan İGDAŞ 2010 yılını hedefleyen pazar a raştırmasını Gaz de France'nin yan kuruluşu olan SOFREGAZ'a yaptırmıştır. Pazar araştırması ile tüketilecek gaz miktarı, tüketim rahimi ve tüketicilerinyerleribelirlenir. Genelde 20-25 senelik bir gelişme dönemi gözönüne alınarak dağıtım sisteminin buna uygun tasarımı yapılır.Yıllık ve saatlik tüketimlerbelirlenir. Yıllık tüketimler, bütçe düzenlemeye, satış yapmaya, tarife belirlemeye yarar. 15
Doğal Gaz Kullanımının Türk Sanayiine Etkileri Eren S. İNÖNÜ 1956 yılında istanbul'da doğdu. 1974 ist. Alman Lisesi 1979 Karlsruhe Teknik Üniversitesi (Batı Almanya) 1981Columbia Üniversitesi (New York A.B.D.) mezunu 1979'da Endüstri Yüksek Mühend isliği (MS) ve 1981'de işletme (MBA) lisanslarını aldı. 1981-1984 yıllarında New York'da Prince Waterhouse şirketinde mali danışman olarak görev aldı. 1984'den beri Gökçe Brülör ve ısı San. Tic. A.Ş. firmasında görev almaktadır. Halen Gökçe firmasında Genel Koordinatörlük görevini yürütmekte olan Eren İnönü, iki çocuk babası olup Almanca ve İngilizce bilmektedir. 16 THE EFFECTS OF NA TURAL GAS TO THE TURKISH INOUSTRY Abstract: This essay briefly describes how, /rom which countries and according ta which agreements Turkey receives natura/ gas and their direct an indirecı effects on the Turkish economy. This essayends with the points ta be taken into account by the industry an the gas distribution instances ıo maximize the advantages of natura/ gas. Özet: Bu yazıda doğal gazın Türkiye'ye nerelerden, hangi yollarla ve ne çeşit anlaşmalar ile geleceği ve bu hususlara bağl ı olarak da Türk sanayiine olan direkt ve dolaylı etkileri incelemektedir. Sonuç kısmında doğal gazdan yüksek oranda faydalanabilmek için sanayinin ve dağıtım mercilerinin üzerinde durmaları tavsiye edilen noktalar belirtilmektedir. 1. GİRİŞ Doğal gaz kullanımının Türk sanayiine etkilerini genelde inceleyebilmek için aşağıda belirtilen ana hususlara kısaca değinmek gerekir. a) Doğal gaz boru hattının Türkiye1cleki güzergahı ve temin şekilleri, b) Önümüzdeki 25 yıl içinde planlanan doğal gaz alım miktarları ve hedeflenen kullanım oranları, c) Doğal gaz alımlarında yapılan anlaşma şekilleri, d) Doğal gazın faydaları. a) Doğal gaz boru hattının Türkiye'dekigüzergahı ve temin şekilleri 1986 yılında S.S.C.B. ile yapılan anlaşma çerçevesinde başlanan projede doğal gaz boru hattı ile Malkoçlar, Hamitabat, İstanbul Batı Yakası, İzmit, İgsaş, Gemlik, Bozöyük, Bursa, Eskişehir üzerinden 842 km1lik bir hatla Ankara'ya ulaşmıştır. Doğal gaz ana hattı, 36"-12" arasında değişik çapta borularla şehirlere getirilmekte ve buradan ela çelik ve polietilen borularla evlere, dairelere kadar dağıtım yapılmaktadır. 1988 yılında yapılan ön anlaşmalara göre Cezayir1den ve Libya1dan alınacak olan doğal gaz ise -161 ''C sıcaklıkta soğutulacak ve tankerlerle sıvı halele Marmara Ereğlisi1ne getirilecektir. İnşa edilecek olunan LNG terminallerinde ise tekrar gaz halinde depolanıp yine borularla dağıtım yapılacaktır. b) Doğal gaz alım taahütleriıniz ve hedeflenen kullanım oranları Ülkemiz için hedeflenen ve taahüt edilen 25 yıllık doğal gaz kullanım miktarları Tablo l 1de görülmektedir. Öngörülen alım taahütlerinin ilk seneler büyük bir kısmını TEKTrakya Kombine Çevrim Santralı 1.2 milyar m3 /yıl ve 400 milyon nı'/yıl yerli olmak üzere ve şu anda inşaatı süren, 2. Ambarlı Termik Santralı 1.6 milyar m3 /yıl olmak üzere kullanacaklardır. Tablo 1 Taahhüt edilen ve hedeflenen doğal gaz miktarı YIL MİLYON m3 1987 700 1988 2000 1989 3000 1990 3300 1991 3500 1992 4700 1995-2011 5000-6000 Gaz dağıtımının hizmete girmesi ile İGSAŞ ve Gemlik Gübre Fabrikalarında nafta ve ithal
amonyak yerine doğal gaz kullanılmaya başlanmıştır. Tablo l'den ele görüldüğü üzere 1991 yılına kadar elektrik üretimi ve özel konumundaki birkaç teşekkülün iihtiyacı bütün gaz alım taahütlerimizi karşılamaktadır. 1989 yılında önce ana hat civarındaki büyük sanayi kuruluşlarında ve organize sanayi bölgelerinde ve 1990 yılının ikinci yarısından önce İstanbul ve Ankara'da gazın ısınma amacıyla büyük ölçüde kullanılması beklenmemektedir. Tablo 2'de ise Türkiye'deki hedeflenen ve Avrupa'daki gerçek sektöre! bazdaki kullanım oranları karşılaştırılmaktadır. Tablo 2 Sektörleritibari İle Gaz Kullanım Oranları Elektrik Gübre Sanayi Konut ve Ticari TÜRKİYE 1997-2011 AVRUPA 1984 %46.8 % 1-25 % 11.6 - % 15 % 39-30 %26 % 60-45 Türkiye Avrupa ile karşılaştırıldığında daha önce ele belirtilen sebeplerden dolayı sanayideki gaz tüketimi diğer sektörlere göre yüzde olarak en düşük seviyede kalacaktır. c) Doğal gaz alımlarında yapılan anlaşma şekilleri S.S.C.B. ile yapılan anlaşmaya göre taahütümüzün %30'u Amerikan doları, %70'i ise hizmet ve Türkiye'den alınacak mamül ihracatı ile karşılanacaktır. Cezayirve Libya ile yapılacak anlaşmaların da yine aynı çerçeve ve düşüncede olacağı tahmin edilmektedir. d) Doğal gazın yapısından dolayı avantajları -Daha önce ele belirtildiği üzere dağıtımın borularla kullanım yerine kadar yapılması, -Çok temiz olması ve özeliklerinin sabit kalması, - Çevreyi kirletmemesi, - Proseste kontrol edilmesinin kolay olması , -Yanmanın kolayca sağlanmasıdır. 2. DOĞAL GAZIN ENDÜSTRİYE ETKİSİ Kısaca değindiğimiz noktalar ışığında doğal gazın Türk sanayiine olan etkileri, a) Direkt, b) Dolaylı olmak üzere iki ana bölüme ayrılabilir. 2.1. DİREKT ETKİLERİ Doğal gaz getirilmesinde, depolanmasında, altyapının inşaa edilerek gazın dağıtılmasında ve yakılarak kullanılmasında katkısı olan sanayi kuruluşlarının faaliyetlerini direkt olarak etkileyecekt ir. Kendilerine yeni bir pazar doğacak olan kuruluşlar şunlardır: • Ekonomimizdeki rolü, sanayi kuruluşları kadar önem taşıyan, doğal gazın getirilmesinde, dağıtım için altyapı tesisinde rol alan inşaat ve taahüt sektörü; • İnşaat sektörü ne malzeme verecek olan boru, vana, fittings, armatür, detantör ve sayaç üreticileri; • Doğal gazın yakılarak kullanımını sağlayan brülör, fırın, kazan, soföen, kat kaloriferi, ısıtıcı üreticileri; Bahsi geçen sanayi kollarına doğal gazın etkisi ele aşağıda belirtildiği şekilde olacaktır: • Yeni yatırımlara girme veya mevcut tesislerin tevsi, modernizasyon, yenileme, kalite düzenleme ve entegrasyonu yönünde imkanlar doğacaktır. • Yabancı firmalar ile işbirliğ i artacak, muhtemel ortak yatırımlar ve lisans anlaşmaları ile kapital, teknoloji, bilgi transferi sağlanacaktır. * Genelde ısı sektörü hareketli bir devreye girecekve dinamik bir ortam doğacakt ı r. Yeni firmalar piyasaya girecek, rekabet artacaktır. Mevcut ürünlerde daha rasyonel bir imalata gidilecek, kalite yükselecek ve ürünlertip ve model bakımından çeşitlenecektir. • Fanl ı brülörlerin yanında, diffüzyon alevli brülörler, atmosferik brülörler, reküperativ brülörler ve regenerativ brülörlere talep başlayacaktır. Doğal gazın temiz olma, kolayca yanma, sistemde kolay kontrol edilebilme özelliği bu tip brCılörlerde ortaya çıkacaktır. • Kazanlarda karşı basıncı yüksek ve cbha randımanlı dizaynlara geçiş mümkün olacak. baca gazından faydalanılarak ekononıizer kullanımına önem verilecektir. Doğal gazla çalışan şofbenler ve atmosferik kazanlar ile hem sıcak su 17
hem de dairelerin ısınma ihtiyacı motorine nazaran daha ekonomik olarak karşılanacaktır. • Proses kontrol, otomatik kontrolun kullanımı ve bu sistemlere güven, fuel-oil'in özelikleri sebebiyle yeterince yaygınlaşmamıştır. Doğal gazda bu düşünce değişecektir, kontrol sistemlerinden netice alınacağı için konu tekrar önem kazanacak ve firmalar için cazip bir sektör haline gelecektir. • Sanayi mühendislik hizmetlerine, araştırmacılığa, incelemeye, öğrenmeye ve öğretmeye değer verecektir. Elemanların gaz konusunda ilk önce yetiştirilmeleri daha sonra ela kullanıcıların ve uygulayıcıların aydınlatılmaları gerekecektir. Üstte bahsi geçen sanayi dallarındaki incelediğimiz gelişmeler ve canlılık doğal gazı kullanacak olan sanayiye olan pozitif etkilerindendir. Doğal gazın sektörler itibarı ile dağılım tablosunda da gördüğümüz üzere Türkiye'cle en büyük gaz tüketimi elektrik üretiminde olacaktır. Doğal gaz amonyak, üre, gübre ve ınethanol üretiminde haınınadde olarak; doğal gaz hatta yakın olan çimento sanayinde ve kağıt, cam, seramik, porselen gibi temizlik ve prosses kontrolun önemli olduğu sektörlerde ağırlıklı olarak kullanılacaktır. Doğal gazın kükürtten arındırılmış olması, hidrojen oranının yüksek bulunması ve stoklamaya gerek duyulmaması gibi nedenlerle diğer alternatif kaynaklara (kömür, nafta, fuel-oil) oranla daha verimlidir ve ayrıca yatının ve işletme masrafları daha düşüktür. Fuel-oil kullanımında oksidasyon işlemi yapıldığından aynı kapasitede doğal gaz kullanımına göre %40 daha fazla yatırım gerekmektedir. Bu nedenlerle dünyada amonyak tesislerinde ağırlıkla doğal gaz kullanıl maktadır. Doğal gazın yakıt olarak, tesiste depolama ihtiyacının olmaması, temininde zorluk çekilmemesi, sipariş gerekmemesi ve bedelinin kullanılclıktan sonra ödenmesi ve işletme içinde rahat ve ucuz bir şekilde dağıtılabilmesi sebebiyle tercih edilmektedir. Proseste doğal gazı kullanan sanayi ise direkt ısınmada kullanılabilmesi ve ürün kalitesinin artması, değişen işletim şartlarına kolayca uyabilmesi, hava/gaz oranının pahalı olmayan sistemlerle oransal olarak kontrol edilebilmesisebebiyle bu gazı tercih etmektedir. Böylece yakıt verimi, işgücü tasarrufu sağlanacak, bakım onac rım masrafları düşecektir. 2.2 DOĞAL GAZlN SANAYİYE DOLAYLI ETKİLERİ Doğal gaz sanayiye sıvı yakıtlar (fuel-oil, motorin, nafta), katı yakıtlar, özellikle kömür ve ele LPG dışında yeni bir yakıt türü olarak girmektedir. Sanayi sektöründe büyük ölçüde fuel-oil ve LPG'yle rekabet ederek ikame etmesi beklenmektedir. Konut, küçük sanayi ve ticari sektörde hava kirliliğinin yüksek olduğu şehirlerde yerli ve ithal kömürü de ikame edeceği planlanmaktadır. Mikro ekonomik açıdan sanayiye, makro ekonomik açıdan da ülkemize enerji kaynağı olarak yeni bir yakıtın sunulması büyük bir ek güvencedir. Tü rkiye'nin ithalenerji riskinde belli ülkelere olan bağımlılık düşecek ve uzun vadede pazarlık imkanı artacaktır. Her ne kadar doğal gazın fiyatı sıvı yakıtlara bağımlı olarak tespit edilse de enerji pazarında rekabet artacak, fiyat ve hizmet tüketicinin lehine gel işecektir. Doğal gaz almaya başladığımız S.S.C.B.ve almayı planladığımız Cezayir ve Libya ile yapılan ofset anlaşmaları çerçevesinde Türksa nayi mallarının ihraç edilecek olması Türksanayiini dolaylı olarak kamçılayacaktır. Özellikle pamuk, tahıl, et, nebati yağlar, demir, demir dışı metaller, ilaç ve bazı tüketim maınülleri için uzun süreli bir ihracat potansiyelinin doğması genelde sanayi sektöründe rekabeti arttıracaktır. İnşaat sektörünün bu ülkelerde girdikleri taahütler dolayısı ile inşaat malzemesi üreticilerine ilave imkanlar doğacaktır. Özellikle S.S.C.B. pazarı için gerekli olan bir husus da, böyle geniş kapsamlı bir doğal gaz projesiolmasa idi, Türk sanayicilerinin S.S.C.B. pazarına el atmaları önümüzdeki yıllarda gerçekleşemezdi. Doğal gazın diğer bir dolaylı etkisi ise ilk kademede Malkoçlar'clan Ankara'ya kadar olan ana hatta yakın olan yörelere yeni sanayi kuruluşlarının yerleşmesi olacaktır. Çorlu ve Lüleburgaz'da bu etki görülmeye başlanmıştır. Hamitabat yöresinde Türk doğal gazının çıkması sebebi ile bu yörelere doğal gazı ağırlıklı olarak proseste kullanan sanayi kolları birkaç seneden beri yatırım yapmaya başlamışlard ır. Doğal gaz gibi temiz bir yakıt kullanan sanayinin çevresini ele canlandırıcı etkisi büyük olacaktır.
Küçük şehirler gelişecek, istihdam aıtacak, yeni imkanlar doğacak ve böylelikle bu yörelerde yaşamak cazip hale gelecektir. Doğal gazın hava ki rliliğini önleyerek ekonomiye olan katkısı da çok büyük olacaktır. Yatırımlar daha prodüktif alanlara yönelecektir. 3. SONUÇ Doğal gazın Türksanayiine istihdam, prodüktivite, mobilite, tasar'ıuf bakımından getireceği düşünülen bütün bu faydalarının gerçekleşebilmesi için bazı hususların dikkate alınması gerekmektedir. Bu konuda gaz dağıtım mercilerine belli başlı görevler düşmektedir. Doğal gazı kullanacak olan sanayi kuruluşları genelde kar gütmek amacı ile kurulan üniteler oldukları için doğal gazın alış fiyatı, getirdiği faydalar ve yatırım maal iyetleri karşılaştırıldığında çıkan tablonun kullanıcının lehinde olması gerekmektedir. Sanayici ilk yatırımı özendirici unsurlar, ekonomik fiyat, istikrar, devamlılık ve uzun vadede güvence bekler. Doğal gazın dağıtım projesiile, kullanıcıya verilmesi gereken teknik bilgilerin, tesisat ve cihaz standartlarının ve hukuki çerçevenin koordineli bir şekilde planlanıp yürütülmesi şarttır. Doğal gazı almayı düşünen bir sanayi kuruluşu tesisatını döşerken hangi standartlara uyacağını, ne tip malzeme kullanacağını, sistemi kimlere nasıl onaylatacağını bilmeden büyük yatırımlara girmez. Proje sürüncemede kalır, belli bir süre sonra ilgi tamamıyleazalırve en sonunda vazgeçilir. Bu imaj sanayiciler arasında yayıldığı takdirde doğal gazın önümüzdeki yıllardaki pazarlanması zorlaşır. Doğal gaz kullanıcılarının eğitilerek bilinçlendirilmesi faaliyetlerine derhal başlamak lazımdır. Bu konuda daha beklemek hatalı olur. Aynı zamanda üretici ve kullanıcının denetimi için gerekli ön hazırlıkların ela bu zaman zarfında tamamlanması hedeflenmelidir. Doğal gazın kullanımıyla birlikte denetim mekanizmasının devreye girmesi lazımdır. Bütün bu şaıtlar temin eclilcliği takdirde sanayici ve devlet beraberce Türkiye tarihindeki en büyük ve en geniş kapsamlı projelerden birini çok kısa zamanda başarı ile gerçekleştirmiş olacaktır. KAYNAK Nurtan Şaıaııa - Sanayide doğal gaz politikası. 19
Duman Gazı Kanallarında lsı Transferi Osman F. GENCELİ 1944 yılında doğdu. 1966 yıl ı nda İTÜ. Makina Fakültesi'nden mezun oldu. 1974 yılında doktor, 1980 yı lında doçent, 1988 yılında profesör ünvanlarını aldı. Halen i.T.ü. Makina Fakültesi'nde öğretim üyesi olarak çalışmaktad ır . 20 HEA T TRANSFER iN FLUE OUCTS Abstract: Tlıe coellicient ol heat transfer increases with an increase in ltue velocity. The result is that the /ıeating surlace becomes smaller and the cosı is lowered. On /he otlıer hand, high flue velocity increases tlıe pressure drop in the flue ducts and increases /he energy requirement ta overcome the greaterresistance olthe gas patlı. Far this reason the optimal velocity of the flue gases can be lound by reclınical and economical calculation. This calculation is described in the presented article. Özet: Duman gazının hızı artııkça ısı transferinde film katsayısı artmaktadır, bunun sonucunda ısıtma yüzeyleri küçülmekte. yatırım masrafları azalmaktadır. Buna karşılık diğer taraftan yüksek gaz hızlarında gaz kanalla rındaki basınç kaybı da artmakta ve bu kaybı yenmek için daha fazla aspiratör (veya vantilatör) gücüne ihtiyaç vardır. Bu nedenle optimum duman gazının hız değeri bir ıeknikekonomik değerlendirme ile bulunabilir. Sunulan yazı bu değerlendirmeyi açıklamaktadır. 1. GİRİŞ Özellikle doğal gaz yakan sistemlerde ısı transferinin önemli bir kısmının taşınım (konveksiyon) ile olması nedeniyle, yanına hacminden (ocaktan) sonraki kısımların (taşınım yüzeylerinin) projelendirilmesinde çok dikkat etmek gerekir. Bütün ısı değiştiricilerincle olduğu gibi, taşınımla ısı geçişinin daha fazla olduğu gaz yollarında (duman bonılarında) ısı transferi ile yük kaybı arasında çok yakın fiziksel ve ekonomik bir ilişki vardır. Belirli bir ısı gücü içinduman gazı hızının artırılması, ısı geçişindeki film katsayısını artırırve daha küçük yüzeyli(kompakt) ısı transfer cihazlarının imalatı gerçekleştirebilir. Bu ilk bakışta hem imalatçıya hem de kullanıcıya çok cazip gelen bir husus olabilir. Fakat duman gazı hızının aıtması, önemli bir sakınca olan yük kaybının ela artması na neden olur. Bu ise vantilatör, aspiratör güçlerinin büyümesine dolayısı ile işletme masraflarının artmasını gerektirir. Bu yüzden diğer ısı değiştiricilerindeki gibi ısı taşınımının ağırlıkta okluğu duman borularının dizaynında ısı transferi ile yük kaybı daima birlikte gözönüne alınmalı ve sistem için en uygun çözüm aranm::ılıdır. [sı taşınımı ile yük kaybı arasında doğrudan bir bağıntı yazmak mümkün değilse ele film katsayısı ve yük kaybının ayrı ayrı hıza bağımlılığı, h= Cı yo.sı-o.75 .6p= C2 V2 (1) (2) şeklinde ifade edilebilir. Bu eşitl iklerde h(W /m2 °C) film katsayısını, .6p (Pa) yük kaybını, V( m/s) akış hızını, C1 ve½ orantı katsayılarını göstermektedir. lki bağıntının birleştirilmesi ile film katsayısı ile yük kaybı arasında .6p= c 112,7-3.3 (3) bağıntısı yazılabilir. Bu bağıntılardan görüldüğü gibi, hız arttıkça taşınımla ısı geçişi artmasına karşılık yük kaybı da film katsayısının yaklaşık üçüncü kuvvetiyle büyümektedir. Bu değerlendirmenin ışığı altında kompakt cihazları dizayn etmek için ısı taşınım yüzeyle rini küçültmek gayesi ile hızın istenildiği kadar artırılamayacağı ortaya çıkmaktadır. Bu durumda yatırım masraOarı ile işletme masrafları ve ısı transfer cihazının kullanıldığı yer gözönüne alınarak bir optimizasyon yapmak gerekir. 2. ÖRNEK HESAP Duman borularında duman gazı hızı ile yük k:ıybının ve ısı transfe rinin nasıl değiştiğini açıklayabilmek için aşağıdaki sayısal örnek gözönüne
RkJQdWJsaXNoZXIy MTcyMTY=